"Chảy máu chất xám" và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu

Ngày 8-4, tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) phối hợp cùng Báo Tiền Phong và các cơ sở giáo dục đại học tổ chức hội thảo "Đào tạo, Trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới".

Đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng

Phát biểu tại hội thảo, GS-TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) thẳng thắn cho rằng các chính sách phát hiện và bồi dưỡng nhân tài còn thiếu hệ thống và chưa liên tục, liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - sử dụng còn lỏng lẻo. Trong khi đó, chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nhân lực chất lượng cao. Hiện tượng "chảy máu chất xám" và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu. Chúng ta cần có những nhà khoa học hàng đầu dẫn dắt các ngành công nghệ lõi, công nghệ mới nổi, năng lượng thế hệ mới...

Chia sẻ về những giải pháp để đào tạo, trọng dụng tài năng, GS-TS Nguyễn Tiến Thảo cho rằng, trước hết cần xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài sớm, liên thông, hình thành các "luồng đào tạo tinh hoa" xuyên suốt, có cơ chế tuyển chọn đặc biệt. Nhân tài không xuất hiện ngẫu nhiên mà cần được phát hiện từ sớm, được chăm lo, vun trồng, bồi dưỡng có hệ thống, từ phổ thông đến đại học và sau đại học. Bên cạnh đó, cần đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng, chuyển mạnh sang cá thể hóa học tập, đào tạo gắn với nghiên cứu, gắn với các phòng thí nghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh. Đồng thời, gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài, đột phá về chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài.

Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học cũng nhấn mạnh đến việc hình thành các chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học, trong đó Nhà nước đóng vai trò chăm lo, kiến tạo và dẫn dắt; thu hút các chuyên gia giỏi quốc tế đến Việt Nam. Mỗi cơ sở giáo dục đại học phải trở thành một "vườn ươm" thực thụ, nơi gieo mầm và nâng niu những khát vọng lớn; là "cực thu hút nhân tài"; đại học nghiên cứu và trung tâm đổi mới sáng tạo đạt chuẩn quốc tế, đủ sức cạnh tranh trong khu vực, trở thành nơi hội tụ nhân tài. Theo GS Nguyễn Tiến Thảo, đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà là đầu tư cho tương lai của quốc gia. Một hệ thống giáo dục đại học mạnh sẽ không chỉ đào tạo ra người học giỏi, mà còn tạo ra những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt sự phát triển.

Nhấn mạnh việc liên kết với doanh nghiệp và quốc tế có vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận những xu hướng công nghệ mới, GS-TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ, ĐH Quốc gia Hà Nội cho rằng, bên cạnh việc bảo đảm chất lượng đào tạo, các cơ sở giáo dục đại học phải là trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. "Sinh viên tài năng không chỉ là những người tốt nghiệp bằng đỏ, bởi tốt nghiệp bằng đỏ nhiều lắm. Hay nhiều học sinh THPT thi rất giỏi, giành huy chương quốc tế nhưng quay lại áp dụng những điều đó cho cuộc sống thì chưa giỏi. Trong thời gian tới, chúng ta cần tạo được môi trường để họ chứng minh tài năng đó, đem tài năng vào cuộc sống" - GS-TS Chử Đức Trình nói. Theo ông, tài năng phải được thể hiện thông qua các giá trị mang lại trong công việc, đương đầu với các nhiệm vụ thách thức cao, giữ vai trò đi đầu, dẫn dắt.

Đào tạo tài năng cần được cá nhân hóa

Bà Trần Thùy Dương, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội – Amsterdam cho rằng khái niệm nhân tài trong nhà trường đang dịch chuyển rõ rệt. Nếu như trước đây, các thầy cô đánh giá học sinh chuyên Toán sẽ giỏi Toán, tương tự chuyên Văn phải giỏi Văn. Gần đây, thầy cô đã thay đổi suy nghĩ về nhân tài theo hướng đa trí tuệ. Như vậy, một học sinh chuyên Toán có thể rất giỏi về robot, nghệ thuật và tranh biện... Hay một học sinh chuyên ngoại ngữ cũng có thể rất giỏi về STEM.

Với cách nhìn về nhân tài như vậy, theo bà Dương, nhà trường cũng tiếp cận học sinh từ nhiều góc độ khác nhau. Các thầy cô cần phát hiện mỗi học sinh có những tố chất riêng. Vì thế, không phải tất cả học sinh chuyên Toán đều phải theo hướng thi Olympic; việc cả một khóa chỉ có 1-2 em vào đội tuyển dự thi Olympic Toán quốc tế là điều bình thường.

Theo bà Dương, mô hình câu lạc bộ trong trường học là cách hiệu quả để phát hiện và phát triển tài năng. Đây là môi trường để học sinh bộc lộ, nuôi dưỡng đam mê, thậm chí học sinh chuyên Văn cũng có thể tham gia câu lạc bộ robot. Tại đây, các em được thầy cô, cựu học sinh hướng dẫn và thoải mái theo đuổi sở thích mà không chịu áp lực điểm số. Bà Trần Thùy Dương cũng cho rằng để nuôi dưỡng những "hạt giống tốt", nhà trường cần nhiều hơn đội ngũ giáo viên giỏi, hoàn thiện cơ sở vật chất, hạ tầng học tập để tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện, đúng với tinh thần đào tạo nhân tài trong kỷ nguyên mới

Chung quan điểm này, bà Võ Thùy Dương, Trường ĐH Anh quốc Việt Nam, cho rằng đào tạo tài năng cần được cá nhân hóa, dựa trên năng lực, định hướng và tiềm năng riêng của từng người học, thay vì áp dụng một mô hình đồng nhất. Điều này cho phép mỗi cá nhân phát triển tối đa điểm mạnh của mình, đồng thời được trang bị đúng kỹ năng và trải nghiệm phù hợp với mục tiêu nghề nghiệp, từ đó tạo ra nguồn nhân lực không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có bản sắc và khả năng thích ứng cao.