Điều tiết công bằng

Đề xuất tăng 8% lương hưu từ ngày 1-7-2026 của Bộ Nội vụ đang nhận được sự quan tâm lớn của xã hội, bởi đây không chỉ là một điều chỉnh kỹ thuật mà còn chạm đến vấn đề an sinh căn bản: người nghỉ hưu có thể sống ổn định bằng khoản thu nhập của mình hay không?

Theo dự thảo, mức lương hưu và trợ cấp sẽ được điều chỉnh tăng 8% trên nền tháng 6-2026. Đồng thời, chính sách bổ sung cơ chế "chặn đáy": người có mức hưởng dưới 3,5 triệu đồng/tháng được cộng thêm 300.000 đồng, còn nhóm từ 3,5 đến dưới 3,8 triệu đồng sẽ được nâng lên tối thiểu 3,8 triệu đồng/tháng. Đây là điểm mới đáng chú ý, thể hiện nỗ lực hướng đến nhóm yếu thế trong hệ thống.

Ở góc độ chính sách, việc lựa chọn một phương án tăng đồng loạt 8% thay vì chia nhiều phương án như trước giúp đơn giản hóa cách thực hiện và tạo sự minh bạch. Tuy nhiên, chính cách tiếp cận cào bằng theo tỉ lệ này cũng đặt ra một nghịch lý: người hưởng cao sẽ tiếp tục được tăng nhiều hơn về số tuyệt đối, còn người hưởng thấp dù có hỗ trợ thêm vẫn khó cải thiện đáng kể mức sống.

Thực tế cho thấy phần lớn các lần điều chỉnh lương hưu trước đây đều mang tính bù trượt giá, nhằm giữ giá trị thu nhập trước biến động kinh tế. Mức tăng 8% lần này cũng không nằm ngoài xu hướng đó.

Điều này là cần thiết nhưng chưa đủ. Với nhiều người nghỉ hưu lâu năm, đặc biệt là trước năm 1995, mức thu nhập vài triệu đồng mỗi tháng vẫn chỉ đủ chi tiêu tối thiểu, thậm chí thiếu hụt khi phát sinh chi phí y tế hay sinh hoạt đô thị ngày càng đắt đỏ. Vấn đề, vì thế, không chỉ nằm ở tăng bao nhiêu phần trăm, mà là sau khi tăng, người hưu trí có thể sống được bằng lương hưu hay chưa.

Một cách tiếp cận đáng cân nhắc là chuyển từ tư duy điều chỉnh đồng loạt sang tư duy sẻ chia trong nội bộ hệ thống. Thay vì tất cả cùng tăng 8%, có thể thiết kế mức tăng theo hướng phân tầng: nhóm lương hưu thấp được tăng cao hơn, nhóm trung bình giữ nguyên, còn nhóm cao tăng thấp hơn. Đây là nguyên tắc "lũy tiến ngược", giúp thu hẹp khoảng cách mà vẫn giữ được nền tảng đóng - hưởng của bảo hiểm xã hội.

Song song đó, việc thiết lập một mức sàn lương hưu thực sự cũng cần được đặt ra. Mức 3,8 triệu đồng hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu. Trong dài hạn, mức sàn này nên gắn với chuẩn nghèo đô thị hoặc chi phí sinh hoạt tối thiểu và được điều chỉnh tự động theo biến động giá cả. Khi đó, người nghỉ hưu không còn phải chờ từng đợt điều chỉnh chính sách để cải thiện cuộc sống.

Một hướng bền vững hơn là tăng hỗ trợ phi tiền mặt. Với người lương hưu thấp, giảm chi phí y tế, ưu đãi dịch vụ công hay hỗ trợ nhà ở thiết thực hơn việc tăng thêm vài trăm nghìn đồng. An sinh không chỉ đo bằng tiền, mà bằng khả năng bảo đảm chất lượng sống.

Lương hưu không chỉ là câu chuyện của người đã nghỉ việc, mà còn là niềm tin của người đang làm việc. Nếu hệ thống không bảo đảm một mức sống tối thiểu khi về già, niềm tin vào bảo hiểm xã hội sẽ bị ảnh hưởng. Ngược lại, một chính sách mang tính sẻ chia, hợp lý và nhân văn sẽ củng cố nền tảng an sinh dài hạn.

Đề xuất tăng 8% lương hưu lần này là bước đi cần thiết trong bối cảnh hiện tại. Nhưng để đạt được mục tiêu lớn hơn là lương hưu đủ sống thì chính sách cần tiến thêm một bước: từ điều chỉnh kỹ thuật sang điều tiết công bằng.