Đột phá thể chế đón siêu đô thị số

Để bứt tốc thành siêu đô thị số, TP HCM cấp thiết "cởi trói" pháp lý, khơi thông điểm nghẽn hạ tầng và kiến tạo không gian đổi mới sáng tạo bằng các cơ chế đặc thù

Đóng góp gần 1/4 GDP cả nước, nhưng để vươn mình thành một siêu đô thị số thực thụ dẫn dắt kỷ nguyên mới, TP HCM cần nhất lúc này không chỉ là nguồn lực, mà là chiếc "chìa khóa vàng" mang tên đột phá thể chế.

Định hình cực tăng trưởng mới

Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề, đòi hỏi cấp thiết phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang chiều sâu, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức làm nền tảng. Giai đoạn 2025-2030 là thời kỳ then chốt để hiện thực hóa khát vọng đưa nước ta trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Trong quy hoạch tổng thể, vùng Đông Nam Bộ được định hình là động lực tăng trưởng lớn nhất cả nước, đi đầu về chuyển đổi số. Trong đó, TP HCM tiếp tục khẳng định vị thế trung tâm, vừa là cực tăng trưởng kinh tế, vừa là không gian thử nghiệm chính sách và đổi mới thể chế.

Với quy mô kinh tế khoảng 123 tỉ USD, đóng góp gần 1/4 GDP và 1/3 thu ngân sách quốc gia, TP HCM là đầu tàu giao thương, tài chính lớn nhất nước. Việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã chính thức mở ra một không gian phát triển mới, tạo tiền đề để TP HCM hình thành "siêu đô thị" đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu sự chuyển đổi về chất trong mô hình quản trị. Trong giai đoạn mới, TP HCM định hình mô hình phát triển "3 vùng - 1 đặc khu - 3 hành lang - 5 trụ cột", đặt khoa học - công nghệ vào vị trí then chốt. Tầm nhìn đến năm 2050 của thành phố hướng tới xây dựng đô thị thông minh, ứng dụng công nghệ số để quản trị hiện đại, bảo đảm tăng trưởng bền vững và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Để thực hiện mục tiêu trên, hạ tầng số được xem là nền tảng cốt lõi, đòi hỏi những cơ chế đột phá linh hoạt. Đặc biệt, Nghị quyết số 260/2025/QH15 (sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98) đã mở ra cơ hội chiến lược. Việc được trao thêm quyền tự chủ sẽ giúp TP HCM tháo gỡ các điểm nghẽn, chủ động thử nghiệm mô hình mới và ban hành các chính sách thu hút đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ cao và hạ tầng số, qua đó tiếp tục dẫn dắt sự phát triển chung.

Gỡ nghẽn hạ tầng số

Trong kỷ nguyên số, hạ tầng số (trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây...) đã trở thành hạ tầng thiết yếu, mang tính nền tảng cho quản trị đô thị hiện đại và kinh tế số, thậm chí vượt lên trên cả hạ tầng giao thông truyền thống. Với định hướng tham gia sâu vào mạng lưới kết nối toàn cầu, việc định vị TP HCM trở thành trung tâm dữ liệu khu vực (Digital Hub) là hướng đi tất yếu, hoàn toàn phù hợp với vị thế và nhu cầu bứt phá của thành phố.

Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn. Nhiều lĩnh vực công nghệ then chốt chưa nằm trong danh mục ưu tiên thu hút đầu tư chiến lược. Đáng chú ý nhất là rào cản cứng nhắc về tỉ lệ vốn chủ sở hữu tối thiểu 15%-20%. Quy định này vốn mang nặng tư duy của các dự án bất động sản hoặc hạ tầng kỹ thuật truyền thống, làm giảm tính khả thi và gây nản lòng giới đầu tư công nghệ. Thay vì áp dụng tiêu chí tài chính đơn lẻ, cần đánh giá toàn diện năng lực quản trị, kinh nghiệm triển khai và cam kết chuyển giao công nghệ của nhà đầu tư.

Thêm vào đó, cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực công nghệ số vẫn chưa đồng bộ, thiếu vắng cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Để khơi thông nguồn lực, cần sớm bổ sung các lĩnh vực như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) vào danh mục dự án PPP. Khi doanh nghiệp tham gia xây dựng hạ tầng dùng chung cho thành phố, họ cần được phép khai thác dịch vụ thương mại hợp pháp. Song song đó, việc thiết lập các tổ tư vấn thường trực nhằm duy trì đối thoại, tháo gỡ vướng mắc kịp thời cho nhà đầu tư là yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa các dự án công nghệ trọng điểm.

Đòn bẩy đất đai

Một hướng đi mang tính đột phá cho TP HCM là tích hợp các ngành công nghệ số như AI, điện toán đám mây, hạ tầng số và an ninh mạng vào khuôn khổ khu thương mại tự do. Việc chuyển đổi sang mô hình "Free Innovation Zone" - kết hợp thương mại, logistics với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo - sẽ định vị thành phố là trung tâm công nghệ - thương mại số hàng đầu. Không gian này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc để áp dụng các ưu đãi về thuế, xuất nhập khẩu, dữ liệu xuyên biên giới và sandbox công nghệ, từ đó tạo sức hút lớn đối với các nhà đầu tư chiến lược.

Bên cạnh đó, chính sách đất đai chính là đòn bẩy quyết định. Người dân và doanh nghiệp kiến nghị cần mở rộng phạm vi thu hồi đất đối với các dự án công nghệ trọng điểm như nghiên cứu và phát triển (R&D), trung tâm đổi mới sáng tạo hay trung tâm dữ liệu. Các ưu đãi về tiền thuê đất cần thực chất hơn, bao gồm việc miễn tiền thuê trong giai đoạn xây dựng và những năm đầu vận hành, đi kèm đơn giá ưu đãi. Đặc biệt, việc đơn giản hóa thủ tục, cho phép thực hiện song song khâu phê duyệt và giao đất sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian triển khai, nâng cao lợi thế cạnh tranh của TP HCM.

Để bứt phá trong kỷ nguyên số, thể chế bắt buộc phải đi trước một bước. Với vai trò đầu tàu, TP HCM hoàn toàn đủ điều kiện dẫn dắt quá trình này nếu được trao một cơ chế đủ mạnh, linh hoạt và ổn định. Khi hạ tầng số được tích hợp trọn vẹn vào chính sách đặc thù, thành phố sẽ kiến tạo thành công một hệ sinh thái số toàn diện. Khi đó, công nghệ sẽ vượt lên trên vai trò động lực tăng trưởng kinh tế đơn thuần, thực sự trở thành công cụ đắc lực phục vụ con người, nâng cao chất lượng sống và bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước.