Khai mở động lực tăng trưởng mới

UBND TP HCM vừa ban hành quyết định về việc thành lập Ban Chỉ đạo triển khai thực hiện Khu thương mại tự do (FTZ) TP HCM. Theo chuyên gia kinh tế, TS Lê Bá Chí Nhân, việc thành lập ban chỉ đạo là tín hiệu rất quan trọng, cho thấy thành phố đã chuyển từ giai đoạn nghiên cứu sang chuẩn bị thực thi một mô hình thể chế kinh tế mới mang tính đột phá.

Tạo hiệu ứng cộng hưởng

Theo quy hoạch, riêng khu vực Cái Mép Hạ nằm trong FTZ được quy hoạch trên quy mô hơn 4.000 ha với tổng nhu cầu vốn đầu tư sơ bộ cho hạ tầng các khu chức năng giai đoạn 2026-2035 khoảng gần 300.000 tỉ đồng. Riêng dự án Cảng tổng hợp và container Cái Mép Hạ có tổng mức đầu tư hơn 50.000 tỉ đồng, công suất thiết kế khoảng 11 triệu TEU mỗi năm.

Trong khi đó, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ có tổng vốn đầu tư gần 5 tỉ USD, công suất dự kiến đạt 4,8 triệu TEU vào năm 2030 và khoảng 16,9 triệu TEU vào năm 2047.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt, FTZ không chỉ là khu vực ưu đãi thuế quan mà còn là công cụ chiến lược giúp TP HCM nâng vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. "FTZ lần này được triển khai trong bối cảnh TP HCM đang được trao nhiều cơ chế đặc thù theo các nghị quyết và khuôn khổ pháp lý mới. Sự kết hợp giữa FTZ với các cơ chế phân quyền mạnh hơn về đầu tư, đất đai, tài chính, khoa học - công nghệ và quản lý đô thị sẽ tạo ra hiệu ứng cộng hưởng rất lớn. Thành phố có cơ hội thử nghiệm các mô hình quản trị tiên tiến, rút ngắn thủ tục hành chính, giảm chi phí giao dịch và nâng cao năng lực cạnh tranh so với các trung tâm kinh tế trong khu vực như Singapore, Dubai hay Thượng Hải..." - TS Lê Bá Chí Nhân nhận định.

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách, ĐHQG TP HCM, khuyến nghị TP HCM cần thí điểm FTZ tự do thế hệ mới, thay đổi tư duy để cạnh tranh dài hạn với các siêu đô thị biển như Singapore, Thượng Hải, Thâm Quyến... Theo ông, cụm cảng Cái Mép - Thị Vải là một trong số ít cảng nước sâu của khu vực có khả năng tiếp nhận tàu container trên 200.000 DWT có thể đi thẳng đến châu Âu và Bắc Mỹ mà không phải trung chuyển qua Singapore hoặc Hồng Kông (Trung Quốc). Đây là những lợi thế đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các tập đoàn đa quốc gia đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng và tìm kiếm các trung tâm sản xuất - logistics mới tại châu Á.

Thành bại ở năng lực thực thi

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thành công của một FTZ không đến từ ưu đãi thuế đơn thuần mà đến từ việc tạo ra một môi trường kinh doanh có tính cạnh tranh vượt trội so với các khu kinh tế thông thường. Nếu Cái Mép Hạ hoặc khu vực gắn với Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ chỉ dừng lại ở việc mở rộng các ưu đãi hiện có của khu công nghiệp, khu chế xuất thì rất khó tạo ra khác biệt trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

TS Bùi Duy Tùng, Giảng viên cấp cao của Trường Đại học RMIT Việt Nam, phân tích Nghị quyết 260/2025 trao cho doanh nghiệp (DN) trong FTZ quyền niêm yết và thanh toán bằng ngoại tệ, ưu đãi thuế thu nhập DN xuống 10% trong 20 năm và thẻ tạm trú tối đa 10 năm cho chuyên gia nước ngoài. Điều này tạo ra điều kiện cần thiết để thu hút dịch vụ tài chính chất lượng cao theo chuẩn quốc tế.

Dẫn chứng trường hợp Khu Kinh tế phía Đông của Thái Lan và Hành lang Johor - Singapore, TS Tùng cho rằng thành công của 2 mô hình này là tích hợp logistics, nghiên cứu và phát triển, dịch vụ tài chính trong một hệ sinh thái thống nhất, không triển khai độc lập từng thành phần. Do vậy, các cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 98, được sửa đổi bằng Nghị quyết 260 tạo ra nền pháp lý cần thiết cho FTZ TP HCM, nhưng điều kiện đủ là năng lực thực thi và liên kết vùng hiệu quả.

"Đổi mới dịch vụ tài chính bên trong FTZ mới là cơ chế phân biệt căn bản với khu kinh tế thông thường. Nghiên cứu thí điểm của Trung Quốc xác nhận rằng 3 nhiệm vụ cốt lõi của mô hình này là mở cửa khu vực đầu tư, đổi mới mô hình ngoại thương và đổi mới dịch vụ tài chính, trong đó trục tài chính thường bị bỏ qua nhất. Quyền niêm yết và thanh toán bằng ngoại tệ mà Nghị quyết 260/2025 trao là điều kiện cần, nhưng điều kiện đủ là xây dựng hạ tầng vận hành thực: thanh toán thương mại quốc tế tức thì, tài trợ thương mại bằng ngoại tệ, và khung định giá hàng hóa bằng USD ngay trong vùng" - TS Bùi Duy Tùng góp ý thêm.

Các chuyên gia cho rằng nếu được triển khai đúng định hướng và đạt tiêu chuẩn quốc tế, FTZ có thể trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng nhất của TP HCM và toàn vùng Đông Nam Bộ trong giai đoạn 5-10 năm tới.