Khát vọng lớn, nếu không được nâng đỡ bởi kỷ cương, liêm chính, trách nhiệm sẽ khó thành hiện thực

Trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 (khóa XIV), ở chỉ đạo thứ tư, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đặt công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong một tầm nhìn mới: Không chỉ là nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng, mà còn là điều kiện nền tảng để phát triển đất nước nhanh và bền vững.

Đó là cách nhìn vừa quyết liệt, vừa tỉnh táo, vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, thể hiện rõ yêu cầu giữ cho bộ máy trong sạch, giữ cho niềm tin xã hội bền vững, giữ cho mọi nguồn lực quốc gia được sử dụng đúng hướng, đúng mục tiêu, đúng lợi ích của nhân dân.

Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của đất nước, công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực luôn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhưng ở giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang đứng trước yêu cầu tăng trưởng nhanh hơn, bền vững hơn, thực chất hơn, khi hàng loạt cơ chế, chính sách mới đang được ban hành để khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển, thì yêu cầu ấy càng trở nên cấp bách.

Phải xây dựng cho được những "hàng rào" đủ chắc để quyền lực không bị lạm dụng

Bởi lẽ, càng mở rộng không gian phát triển, càng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, càng tháo gỡ rào cản thể chế, thì càng phải xây dựng cho được những "hàng rào" đủ chắc để quyền lực không bị lạm dụng, để lợi ích công không bị xâm hại, để nguồn lực quốc gia không bị thất thoát, lãng phí, để sự cởi mở của cơ chế không bị biến thành kẽ hở cho tiêu cực nảy sinh. Chính vì vậy, trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã dành một chỉ đạo riêng, rất rõ, rất sâu và rất trúng, cho công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Điều rất đáng chú ý là Tổng Bí thư Tô Lâm không đặt vấn đề này như một nhiệm vụ đơn lẻ, biệt lập, mà đặt nó trong tổng thể yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Đây là một điểm rất quan trọng. Bởi trong nhận thức thông thường, nhiều người vẫn dễ nghĩ rằng kiểm tra, giám sát hay phòng, chống tham nhũng chủ yếu là công việc để xử lý sai phạm, làm trong sạch bộ máy, chấn chỉnh tổ chức.

Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Cách đặt vấn đề của Tổng Bí thư Tô Lâm sâu hơn thế: đây còn là điều kiện nền tảng để củng cố niềm tin của Nhân dân, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, và tạo lập một môi trường lành mạnh cho phát triển. Nói cách khác, không thể có phát triển nhanh và bền vững nếu quyền lực không được kiểm soát, nếu tham nhũng, lãng phí, tiêu cực còn làm xói mòn nguồn lực quốc gia và làm tổn thương lòng tin xã hội.

Nhìn từ thực tiễn, điều này hoàn toàn có cơ sở. Mỗi vụ việc tham nhũng không chỉ làm thất thoát tiền bạc, tài sản của Nhà nước, mà còn làm suy giảm uy tín của bộ máy, làm người dân hoài nghi về tính công bằng của thể chế, làm doanh nghiệp e ngại trước môi trường đầu tư, làm méo mó những chính sách vốn được thiết kế để phục vụ lợi ích chung.

Mỗi biểu hiện lãng phí không chỉ là lãng phí ngân sách, lãng phí đất đai, lãng phí tài nguyên, mà còn là lãng phí cơ hội phát triển, lãng phí niềm tin, lãng phí thời gian và sức lực của xã hội. Mỗi hành vi tiêu cực, dù lớn hay nhỏ, đều để lại những "vết nứt" trong nền tảng đạo đức công vụ, trong văn hóa thực thi và trong cảm nhận công bằng của người dân. Vì vậy, đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ là làm trong sạch bộ máy, mà còn là bảo vệ tương lai phát triển của đất nước.

Không chỉ xử lý nghiêm, mà phải thiết kế thể chế

Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh rất rõ rằng trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng ở mức cao, với hàng loạt công trình, dự án quy mô lớn và các cơ chế, chính sách mới theo hướng thông thoáng hơn, cởi mở hơn để khơi thông nguồn lực phát triển, thì nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực cũng gia tăng theo cả chiều rộng và mức độ tinh vi.

Đây là một cảnh báo rất tỉnh táo. Bởi càng trong những giai đoạn phát triển năng động, càng có nhiều nguồn lực được huy động, nhiều dự án được triển khai, nhiều quyền hạn được phân giao, thì càng dễ xuất hiện những "vùng rủi ro" mới nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp. Thực tiễn cho thấy, chính những lĩnh vực được ưu tiên, được trao cơ chế mới, được kỳ vọng tạo đột phá, lại có thể trở thành nơi phát sinh tiêu cực nếu thiếu phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Chính vì thế, chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm không dừng lại ở tinh thần xử lý nghiêm, mà đi thẳng vào yêu cầu thiết kế thể chế. Tổng Bí thư nêu rất rõ: phải cải tiến thể chế đủ chặt chẽ để "không thể" tham nhũng, lãng phí; đồng thời xây dựng cơ chế giám sát đủ mạnh để "không dám" và "không muốn" tham nhũng.

Đây là một cách tiếp cận rất căn cơ, rất hiện đại. Bởi chống tham nhũng hiệu quả không thể chỉ dựa vào xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra, mà phải hướng tới phòng ngừa ngay từ khâu thiết kế chính sách, xây dựng quy trình, xác lập trách nhiệm, công khai minh bạch và kiểm soát quyền lực. Khi thể chế chặt chẽ, quy trình rõ ràng, trách nhiệm cá nhân minh bạch, dữ liệu được số hóa, giám sát được tăng cường, thì không gian cho tiêu cực sẽ bị thu hẹp. Và chỉ khi đó, công tác phòng, chống tham nhũng mới thực sự chuyển từ bị động sang chủ động, từ ứng phó sang phòng ngừa, từ xử lý hậu quả sang ngăn chặn nguyên nhân.

Ở đây, có một điểm rất đáng suy ngẫm: kiểm soát quyền lực không phải để làm chậm phát triển, mà để phát triển đúng hướng. Nhiều khi, trong thực tiễn, người ta dễ rơi vào hai thái cực. Một là nới lỏng, dễ dãi, nhân danh tạo thuận lợi cho phát triển nhưng lại buông lỏng kiểm soát, dẫn đến sai phạm. Hai là quá thận trọng, sợ sai, sợ trách nhiệm, khiến bộ máy trì trệ, không dám làm, không dám quyết.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư cho thấy một cách tiếp cận cân bằng hơn nhiều: phải kiểm soát quyền lực chặt chẽ, nhưng đồng thời phải bảo đảm mục tiêu phát triển; phải xử lý nghiêm vi phạm, nhưng cũng phải thiết lập cơ chế bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Đây là một điểm rất mới, rất nhân văn và rất thực tiễn. Bởi trong công cuộc đổi mới và phát triển, đất nước rất cần những con người dám đột phá, dám chịu trách nhiệm, dám tìm cách tháo gỡ những điểm nghẽn của thực tiễn.

Nếu không có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, thì bộ máy dễ rơi vào tâm lý co cụm, chọn an toàn, né tránh việc khó. Nhưng ngược lại, nếu không phân định rạch ròi giữa sáng tạo vì lợi ích chung với lợi dụng đổi mới để mưu lợi cá nhân, thì rất dễ tạo ra sự nhập nhằng, tạo kẽ hở cho tiêu cực núp bóng cải cách.

Bởi vậy, yêu cầu mà Tổng Bí thư đặt ra là phải phân định rõ ranh giới giữa sai phạm do động cơ vụ lợi với sai sót trong quá trình thử nghiệm, đổi mới. Đây không chỉ là một chỉ dẫn về xử lý cán bộ, mà còn là một định hướng xây dựng văn hóa thực thi mới: nghiêm với cái xấu, nhưng cũng phải công bằng với cái đúng; kiên quyết với tiêu cực, nhưng cũng phải biết trân trọng, bảo vệ những người dấn thân vì lợi ích chung.

Từ góc nhìn rộng hơn, chỉ đạo thứ tư của Tổng Bí thư còn gợi mở một yêu cầu rất quan trọng về văn hóa quyền lực. Quyền lực, nếu không được kiểm soát, rất dễ bị tha hóa. Nhưng quyền lực cũng không thể chỉ được hiểu như một công cụ quản lý. Trong một nền hành chính hiện đại, quyền lực trước hết phải gắn với trách nhiệm, với đạo đức công vụ, với tinh thần phụng sự nhân dân.

Kiểm soát quyền lực, vì thế, không chỉ là thiết lập các cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát, mà còn là xây dựng văn hóa sử dụng quyền lực đúng mục đích, đúng giới hạn, đúng trách nhiệm. Khi cán bộ coi quyền lực là phương tiện để phục vụ chứ không phải đặc quyền để ban phát; khi việc thực thi công vụ được đặt dưới ánh sáng của công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; khi mỗi quyết định đều được soi chiếu bằng lợi ích của nhân dân và sự phát triển chung, thì quyền lực mới trở thành động lực của phát triển thay vì nguồn cơn của tha hóa.

Ở khía cạnh này, công tác kiểm tra, giám sát không chỉ có ý nghĩa "phát hiện sai phạm", mà còn có ý nghĩa giáo dục, cảnh tỉnh, phòng ngừa, chấn chỉnh và định hướng hành vi. Một hệ thống giám sát tốt không làm cho bộ máy tê liệt, mà giúp bộ máy vận hành lành mạnh hơn. Một cơ chế kiểm tra nghiêm không làm cán bộ mất động lực, mà giúp cán bộ hiểu rõ giới hạn của quyền lực và trách nhiệm của mình.

Điều đó đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang đòi hỏi những chuyển động mạnh mẽ hơn trong cải cách thể chế, trong tăng trưởng kinh tế, trong chuyển đổi số, trong phân cấp, phân quyền, trong tái cấu trúc bộ máy.

Mỗi bước đi mới đều cần nguồn lực. Nhưng nguồn lực chỉ phát huy hiệu quả khi được bảo vệ khỏi thất thoát, lãng phí, lợi ích nhóm. Mỗi chính sách mới đều cần niềm tin xã hội. Nhưng niềm tin chỉ được củng cố khi người dân thấy rằng bộ máy thật sự nghiêm minh, công bằng, trong sạch và luôn đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng. Nói cách khác, kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chính là một phần của năng lực phát triển quốc gia.

Đọc kỹ chỉ đạo thứ tư của Tổng Bí thư Tô Lâm, có thể thấy ở đó hội tụ đầy đủ bốn yếu tố: quyết tâm chính trị, tư duy thể chế, tinh thần pháp quyền và chiều sâu nhân văn.

Trong hành trình đi tới những mục tiêu lớn của năm 2030 và 2045, đất nước cần rất nhiều đột phá về tư duy, thể chế, hạ tầng, công nghệ, nguồn nhân lực. Nhưng đất nước cũng cần một nền quản trị trong sạch, một bộ máy liêm chính, một cơ chế giám sát hiệu quả và một niềm tin xã hội được giữ gìn bền chắc.

Bởi mọi chiến lược phát triển, dù đúng đắn đến đâu, nếu đi qua một bộ máy tha hóa thì cũng sẽ bị méo mó. Mọi nguồn lực, dù dồi dào đến đâu, nếu không được kiểm soát tốt, cũng có thể bị bào mòn. Và mọi khát vọng lớn, nếu không được nâng đỡ bởi kỷ cương, liêm chính và trách nhiệm, sẽ rất khó trở thành hiện thực.