Sau gần 40 năm đổi mới, kinh tế nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo, thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn có những hạn chế, bất cập cần khắc phục.
Sự chuyển hướng quan trọng
Trong bối cảnh đó, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước không chỉ đặt ra những mục tiêu mới đối với kinh tế nhà nước, mà quan trọng hơn, đặt ra một yêu cầu mang tính then chốt: nâng cao năng lực quản trị kinh tế nhà nước để các nguồn lực quốc gia thực sự trở thành động lực phát triển, mang tính dẫn dắt.
Nghị quyết 79 đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2030, Việt Nam có 50 doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vào nhóm 500 DN lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 - 3 DNNN vào nhóm 500 DN lớn nhất thế giới. Xây dựng một số tập đoàn kinh tế, DNNN mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt các DN trong nước tham gia sâu vào một số chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế. 100% DNNN thực hiện quản trị DN hiện đại trên nền tảng số.
Đến năm 2045, có khoảng 60 DNNN vào nhóm 500 DN lớn nhất Đông Nam Á; 5 DNNN vào nhóm 500 DN lớn nhất thế giới; tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường.
Về nhiệm vụ cụ thể, Nghị quyết 79 nêu rõ các DNNN cần tiếp tục củng cố, phát triển, bảo đảm DNNN thực sự là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước. Tiếp tục cơ cấu lại vốn nhà nước tại DN và đổi mới, sắp xếp DNNN. Tổ chức, sắp xếp mạng lưới ngân hàng thương mại nhà nước để nâng cao hiệu quả hoạt động. Tiếp tục tăng vốn điều lệ cho các ngân hàng thương mại nhà nước để nâng cao năng lực tài chính, tỉ lệ an toàn vốn và hiệu quả hoạt động.
Theo TS Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), Nghị quyết 79 đánh dấu sự chuyển hướng quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế nhà nước. Trọng tâm của nghị quyết không dừng ở việc tiếp tục khẳng định vai trò của khu vực này, mà là "mở khóa" thể chế để DNNN vận hành theo quy luật thị trường, tương xứng với quy mô và nguồn lực đang nắm giữ.
Bà Thảo cho rằng DNNN hiện sở hữu nguồn lực rất lớn, song nhiều năm qua chưa phát huy hết tiềm năng do bị ràng buộc bởi cơ chế quản lý chồng chéo, thiếu linh hoạt. Khi các nút thắt này được tháo gỡ, khu vực DNNN có điều kiện lấy lại động lực tăng trưởng và đóng góp hiệu quả hơn cho nền kinh tế.
Nghị quyết 79 xác định DNNN là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, không chỉ nhằm mục tiêu tăng trưởng mà còn gắn với tiến bộ, công bằng xã hội. Theo đó, cách phân bổ nguồn lực được điều chỉnh theo hướng tập trung, có trọng tâm, thay cho đầu tư dàn trải; ưu tiên các tập đoàn, DN quy mô lớn đủ năng lực dẫn dắt những ngành, lĩnh vực then chốt.
Dẫn dắt và định hình thị trường
Song song với việc tập trung nguồn lực, TS Nguyễn Minh Thảo cho biết nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu đổi mới quản trị DN, nâng cao tính tự chủ trong sử dụng vốn nhà nước, tăng minh bạch tài chính và gắn hiệu quả đầu tư với trách nhiệm giải trình. Đáng chú ý, vai trò "chủ đạo" của DNNN được hiểu theo hướng dẫn dắt thị trường: chủ động huy động, kích hoạt các nguồn lực xã hội, tạo hiệu ứng lan tỏa cho nền kinh tế, trên cơ sở đánh giá đầy đủ chi phí - lợi ích xã hội, thay vì can thiệp hành chính.
Vietnam Airlines hiện là một doanh nghiệp nhà nước quan trọng, vừa kinh doanh thương mại vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị, ngoại giao, quốc phòng, với Nhà nước là cổ đông lớn nhất và chi phối mọi hoạt động. Ảnh: THÁI PHƯƠNG
Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, ThS Antoine Goupille, giảng viên ngành quản trị, Khoa Kinh doanh - Đại học RMIT Việt Nam, nhận định Nghị quyết 79 đánh dấu một sự tái định hình căn bản khu vực kinh tế nhà nước, chuyển trọng tâm từ mở rộng về lượng (lớn về quy mô) sang nâng cao về chất (mạnh về chất lượng). Việc này đòi hỏi DNNN chuyển từ vai trò mang tính hành chính sang vai trò là các động lực chiến lược.
Vai trò chủ yếu được xác định lại là dẫn dắt và định hình thị trường. DNNN cần đi đầu trong công cuộc công nghiệp hóa, tái cơ cấu nền kinh tế và xây dựng mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. DNNN được kỳ vọng tiên phong trong các dự án có mức độ rủi ro cao nhưng tác động lớn, qua đó dẫn dắt toàn bộ nền kinh tế.
"Nghị quyết nhấn mạnh khu vực kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác. Điều này buộc DNNN phải cạnh tranh và hợp tác trên cơ sở công bằng, minh bạch, đòi hỏi hiệu quả thị trường thực chất và chấm dứt sự lệ thuộc vào quy mô hay đặc quyền hành chính. Đặc biệt, khu vực này vẫn giữ vai trò then chốt là trụ cột bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế và bảo đảm an ninh quốc gia; can thiệp ở những lĩnh vực thị trường tư nhân chưa đáp ứng được hoặc trong các giai đoạn biến động" - ThS Antoine Goupille nói.
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhấn mạnh yêu cầu DNNN phải hoạt động trên cơ sở năng lực cạnh tranh thực sự của thị trường. Nghị quyết 79 có một số điểm đột phá - chẳng hạn cho phép DNNN thuê CEO từ bên ngoài. Tuy nhiên, để các CEO có thể phát huy vai trò, hệ thống quản trị của DNNN cũng cần thay đổi. Điều này có nghĩa không thể chỉ thay đổi con người mà phải cải cách đồng bộ thể chế quản trị trong DNNN.
Cùng với đó, bà Lan cho rằng DNNN cần thoát khỏi tư duy bảo hộ. Nếu bảo hộ để chống cạnh tranh từ bên ngoài, thậm chí chi phối thị trường, thì chính DNNN sẽ mất động lực nâng cao năng lực cạnh tranh. Thực tế cho thấy những DNNN thành công nhất là các DN chấp nhận cạnh tranh, thậm chí trưởng thành nhờ cạnh tranh. Kinh nghiệm này đúng với nhiều ngành như dệt may, da giày.
Các DNNN như Vinatex, hay các DN đã cổ phần hóa và chấp nhận cạnh tranh như Vinamilk, viễn thông… đều cho thấy cạnh tranh là động lực quan trọng để phát triển. Nếu tiếp tục bảo hộ và chi phối thị trường, DNNN sẽ khó có năng lực cạnh tranh thực sự để đóng vai trò dẫn dắt và tiên phong.
Trong định hướng mở ra cho DNNN, bà Phạm Chi Lan nhấn mạnh cần khuyến khích liên kết, liên doanh với DN tư nhân, đặc biệt trong các dự án lớn. Ví dụ dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam không thể thiếu vai trò của Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam nhưng việc mời DN tư nhân như THACO đứng đầu liên danh vận hành là hợp lý, bởi khu vực tư nhân có thế mạnh về quản trị. Trong khi đó, DNNN đảm nhiệm vai trò kết nối mạng lưới hạ tầng quốc gia. Cách làm này giúp DNNN học hỏi phương thức quản trị linh hoạt và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.
Báo cáo "Việt Nam 2035" từng đề xuất đến năm 2035, Việt Nam cần khoảng 20 tập đoàn kinh tế nhà nước trong các lĩnh vực thiết yếu. Tuy nhiên, theo bà Phạm Chi Lan, thực tế chỉ cần khoảng 10 tập đoàn là đủ. "Nhà nước nên từng bước rút khỏi các lĩnh vực độc quyền theo xu hướng quốc tế, như hàng không ở Pháp hay đường sắt tại Nhật Bản, nơi khu vực tư nhân tham gia sâu vào vận hành. Quan trọng là phải có lộ trình, điều kiện và quy định cụ thể để từng bước giảm vai trò của Nhà nước, tăng liên kết với khu vực tư nhân, qua đó nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của DNNN trong dài hạn" - bà Lan nhấn mạnh.
TS VŨ VĂN NGỌC, Viện trưởng Viện Đào tạo tiên tiến, chất lượng cao và POHE - Đại học Kinh tế Quốc dân:
Đổi mới theo chuẩn quốc tế
Bên cạnh Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định: "Đổi mới kinh tế nhà nước, trọng tâm là DNNN, theo các chuẩn mực quốc tế, tăng cường hiệu quả và vai trò dẫn dắt của DNNN". Điều này cho thấy trong bối cảnh áp lực từ hội nhập quốc tế, cạnh tranh thị trường và yêu cầu minh bạch buộc DNNN phải chuyển đổi mạnh mẽ. Đầu tư vốn nhà nước cần bảo đảm an toàn - phát triển vốn, giảm rủi ro, tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia.
Cùng với đó, nhiều cơ quan cùng thực hiện chức năng đại diện chủ sở hữu, quy trình quyết định chậm, thiếu nhất quán, khó phân định rõ trách nhiệm khi xảy ra thất thoát hoặc kém hiệu quả. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình quản trị DNNN trong giai đoạn mới như tăng số lượng thành viên HĐTV/HĐQT độc lập; nâng cao vai trò các tiểu ban kiểm toán, nhân sự, chiến lược; chuẩn hóa cơ chế đánh giá hiệu quả quản trị. Cho phép thuê CEO, CFO quốc tế hoặc từ khu vực tư nhân nhằm tăng tính cạnh tranh trong thị trường nhân tài DNNN. Đổi mới mô hình quản trị DNNN là bước đi chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư vốn nhà nước, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững; bảo đảm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước.
(Còn tiếp)
(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 20-1
và quét mã QR
Bình luận (0)