NSƯT Thanh Sang – Từ cậu bé làng chài đến anh kép hát

Ấy thế mà giấc mơ được trở lại với sân khấu của Thanh Sang đã thành hiện thực. Anh vẫn đường hoàng xuất hiện với vai trò kép chánh – một anh kép hát 65 tuổi đời, 50 tuổi nghề.

Tuổi thơ đói nghèo, cơ cực

Trong đêm diễn, NSƯT Thanh Sang đã nhắc lại trong nỗi xúc động về quãng đời thơ ấu của một nghệ sĩ lớn lên từ miền biển thuộc xã Hòa Hiệp, Phước Hải. Quê nội anh ở Bình Định, quê ngoại Tuy Hòa, Phú Yên. Dòng tộc của anh đã từng có nhiều người theo Tây Sơn Nguyễn Huệ, gia phả của anh ghi có 21 người chết trong trận Ngọc Hồi, Đống Đa, nên mùng 5 Tết hằng năm, là ngày gia tộc bên nội của anh cúng giỗ 21 thành viên đã hy sinh vì màu cờ đào dựng nước của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Cha mẹ anh cưới nhau trong nghèo khó, cả đời đi ở đậu nhà hàng xóm. Những nơi nào tồi tệ nhất là cha anh xin cất tạm cái chòi để che mưa, che nắng. Năm Thanh Sang lên 7 tuổi, cha anh hy sinh. Ông tham gia kháng chiến chống Pháp, đi theo Việt Minh vào chiến khu và bị địch bắn chết năm 1949. Mẹ anh đã tìm được xác cha anh và chôn cất trong tột cùng đau khổ. Từ đó anh lớn lên trong hoài niệm về một hình ảnh người cha anh dũng và hết lòng thương yêu mẹ, bởi bà nhất quyết ở vậy nuôi con, không nghĩ đến chuyện bước thêm bước nữa dù đang tuổi thanh xuân. Anh có một người chị lớn hơn anh ba tuổi và hai người em gái. Từ ngày cha qua đời, gia đình càng thêm túng quẫn.

NSƯT Thanh Sang trong vai Tạ Tốn (vở Cô gái Đồ Long) đoạt huy chương vàng Thanh Tâm năm 1964

Anh kể: “Năm lên 7 tuổi, tôi đã xin mẹ cho theo anh em làng chài để tập nghề đi biển. Đây là tháng ngày cơ cực nhất trong đời tôi. Vì ở làng chài chuyên làm cá hấp, mỗi lò chỉ sống một vụ mùa chừng 6 tháng, thời gian còn lại phải đi sang làng khác làm thuê. Người dân quê tôi nghèo lắm, nhà ai cũng khổ, đừng nói đến dư gạo, mỗi ngày có được một lon gạo, nấu cháo trong mùa không thể ra khơi đã quý lắm rồi. Mấy chị em tôi toàn ăn khoai mì, bắp, rau rìu, rau chai. Ba tháng trời chúng tôi không biết hột cơm là gì. Đi ngang nhà người ta thấy cơm, các chị em nhìn nhau khóc. Nghèo đến nỗi không có hột tiêu, anh em tôi phải cạo vỏ hạt đu đủ khô, đâm với muối cho có mùi hăng hăng để chấm rau ăn. Có lần người ta cho một luống khoai mì trồng ở đất mới kèm theo lời dặn, muốn ăn phải ngâm nước nhiều ngày, nhưng vì quá đói, tôi luộc ăn đại, không ngờ bị say, các em tôi ôm lấy tôi khóc tưởng là tôi đã chết”.

Cậu bé làng chài bước chân vào nghề hát

Ở làng chài có người biết ca vọng cổ, nhưng người ta không dạy anh ca. Chỉ có một người bạn chỉ anh ca một vài câu và mách: “Trưa nào trên radio cũng có chương trình độc tấu vọng cổ do ông Văn Vĩ trình bày, mày muốn học ca thì tìm nhà nào có radio để học”. Thế là cậu bé Thanh Sang sáng đi biển, trưa về vội chạy đến nhà hàng xóm, áp sát tai vào vách để nghe những bản đờn vọng cổ. Anh quyết định đi học chữ. Những tháng ngày về với quê ngoại, nhà của bà ngoại lại gần bên rạp Hải Lạc, đoàn hát nào về Phước Hải cũng đều ghé đến đây để diễn. Lúc này cậu bé Thanh Sang đã có thêm nghề vá lưới. Mỗi chiều anh thường ngồi vá lưới và hát nghêu ngao những câu vọng cổ thuộc lòng. Tình cờ có cặp đào kép chánh của đoàn Ngọc Kiều, đó là nghệ sĩ Kim Nên – Chiêu Anh (cha mẹ của ca sĩ Thái Châu) nghe anh ca, đã phát hiện một giọng ca triển vọng. Cả hai nhận anh làm đệ tử, rồi giới thiệu theo gánh Ngọc Kiều. Cậu bé làng chài từ năm 1947 đã bắt đầu theo nghề hát.

“Xấu số, đi đến đâu gánh hát rã đến đó”

Một điều mà cho đến hôm nay NSƯT Thanh Sang tổng kết lại đã thấy cái số của mình quả là kém may mắn. Từ đoàn Ngọc Kiều, anh vào làm đệ tử nghệ sĩ Kim Nên, chỉ được giao chạy mua đồ vặt, nấu cơm, gánh nước, giặt đồ. Sau đó anh vào gánh Thái Bình, Trăm Hoa Mai, Thanh Thinh, Bạch Yến, Sông Kiều, Hoa Mai... Đoàn hát nào có anh vào cũng đều tồn tại vài tháng rồi rã gánh. Bạn bè bảo: “Mày xấu số quá, đi đến đâu gánh hát rã đến đó. Mày nghỉ đi, về quê làm biển, chớ cái số mày không khá nổi khi theo gánh hát”.

Lúc đó anh rất nản, cái chí của chàng thanh niên quyết làm nên sự nghiệp để đỡ gánh nặng cho mẹ và nuôi các em ăn học như tan vỡ. Anh suy tính, nếu về lại với nghề biển, tướng anh ốm yếu, chỉ nặng hơn 30 kg, lại mắc bệnh tim thì làm sao tiếp tục đi biển. Anh đã nói với mẹ những điều anh buồn nản, bà bấm bụng dắt anh qua gửi cho nghệ sĩ Ngọc Đáng tại Bến Đình, Vũng Tàu, nhờ bà cưu mang, để giúp gia đình anh thoát khỏi cảnh nghèo khổ. Bà Ngọc Đáng thương tình đã nhận Thanh Sang vào đoàn. Anh thuộc túyp người ham học hỏi nên khi vào đoàn, ngoài công việc làm quân sĩ, hậu đài, anh thường ngồi bên cánh gà học lóm các nghệ sĩ đi trước. Hai tấm màn cánh gà là cả một thế giới kỳ bí đối với NSƯT Thanh Sang, từ đây anh tiến xa trong nghề, được chọn thế vai kép Trọng Thắng, rồi kép Hùng Cường. Cả đoàn có 10 vở thì anh thuộc hết tất cả các vai, nên ai đau bệnh, bỏ đoàn, trừ vai đào, mụ, tất cả vai kép, lão, quân hầu, tướng sĩ, anh đều thế được. Năm 1960, anh về đoàn hát đại bang Hoa Mùa Xuân, sau đó đoàn đổi bảng hiệu là Dạ Lý Hương. Bầu Xuân ký hợp đồng với anh 150.000 đồng/năm. Cầm số tiền lớn trong tay anh chạy về Phước Hải mua ngay căn nhà ngói cho mẹ. Mẹ anh khóc thật nhiều, cuộc đời cơ cực của bà đã nhờ vào đứa con trai mê vọng cổ mà làm nên chuyện. Các em của anh từ đây hết cảnh đói khổ, mồ mã cha anh và những người trong gia tộc cũng được anh sửa chữa lại, đánh dấu một bước chuyển trong cuộc đời anh kép làng biển nghèo nhưng không bao giờ lùi bước.

Năm 22 tuổi, Thanh Sang đã đoạt giải Thanh Tâm cùng với nghệ sĩ Lệ Thủy. Báo giới thời đó đã viết: “Thanh Sang đang mang đôi hia bảy dặm” với hàm ý khen anh đã có một bước tiến dài trên con đường nghệ thuật của mình.