Tây Nguyên “chảy máu” cổ vật

Để có được chuyến đi cùng Trần V. (một đại ca trong giới săn lùng mua, bán đồ cổ, đến vùng đất Ayun Pa của tỉnh Gia Lai - xứ sở của những Potaupui (vua lửa), tôi đã phải cậy đến anh Hoàng Hữu, một người chuyên nghiên cứu về vốn văn hóa truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên ở Pleiku giới thiệu. Trần V. đồng ý, nhưng với một điều kiện là tôi không được tiết lộ tên thật của anh...

Thâm nhập xứ sở “vua lửa”

Từ thị trấn Ayun Pa, Trần V., tôi và một đàn em thân tín của anh ta thuê bốn xe ôm, ba chiếc chở người, chiếc còn lại chở hàng với lỉnh kỉnh những thứ như dao, rựa, ché, mì gói, bột ngọt, thuốc lá... Ngoài cái tivi cũ hiệu Samsung mua từ Pleiku là có giá, còn lại hàng hóa rặt những thứ mới mua vội ở chợ thị trấn mà giá trị của nó chỉ đáng vài trăm ngàn đồng, tôi hỏi: “Những thứ này thì đổi chác được những gì?”. Trần V. cười: “Được đấy, nhiều nữa là đằng khác. Nhưng hôm nay không đổi hàng mà chỉ tặng thôi...”.

Trần V. tiết lộ: Sản vật văn hóa của người dân tộc có mặt ở khắp mọi nơi trên đất Tây Nguyên, nhưng ít có nơi nào lại có nhiều hàng độc như ở xứ sở “vua lửa” vùng Ayun Pa này. Thế nhưng, để biết được ai đang là người sở hữu để tiếp cận... rồi tìm cách “chiếm hữu” nó lại là điều không đơn giản. Bởi thế nên các nhóm săn lùng cổ vật đều phải có trong tay những “điệp viên” là dân bản địa để cung cấp thông tin và môi giới. Vì vậy số hàng hôm nay mang theo chỉ để “tặng cơ sở”... Anh chàng cựu sinh viên tốt nghiệp Đại học Văn hóa tình cờ được “đại ca” Trần V. thu nạp làm “đệ tử” trong một chuyến ra Hà Nội “đánh hàng” qua biên giới Việt - Trung kể: “Năm ngoái em theo đại ca V. đi dự lễ chôn cất ông Siu Lúnh - “vua lửa” đời thứ 17 ở làng Ơi, xã Chư AThai, có nhiều chuyện lý thú lắm. Thế mới biết giới săn cổ vật cũng kỳ công đến chừng nào...”.

Đến Ayun Pa mới thấy những vật dụng như là chiêng, ché, giáo, mác... mà đồng bào sử dụng trong buổi lễ cúng tế toàn những đồ cổ có giá trị. Lần ấy đại ca V. đã “tăm” và mua được một bộ chiêng đủ 6 chiếc với một ngọn giáo, nghe đâu được mua từ bên Lào về từ thời “vua lửa” thứ 14.

Cho đến lúc này, tôi đã hiểu được phần nào sự tinh quái trong con người của Trần V. - kẻ có trên 10 năm lang thang khắp các buôn làng người thiểu số với nghề tạm gọi là văn hóa tặc . Từ xứ sở vua Mèo - Hà Giang ở miền Tây Bắc đến Tây Nguyên, anh ta đều biết nơi nào mình cần đến và thời điểm nào cần xuất hiện để tiếp cận đối tượng. Trần V. thừa biết rằng chỉ có những lễ hội lớn thì những vật dụng cổ quý hiếm mới được dân làng mang ra sử dụng và những kẻ có thâm niêm săn lùng như anh ta chắc chắn sẽ không bỏ qua cơ hội này để tiếp cận mục tiêu cũng là lẽ đương nhiên. “Các đồng nghiệp của anh có mặt ở Tây Nguyên nhiều không?”- tôi hỏi Trần V. “Tây Bắc gần như đã cạn hàng, nên hầu hết các nhóm như nhóm H. râu, T. Hà Nội, B. Cao... đều đã dạt vào Tây Nguyên. Hơn nữa đồng bào thiểu số ở đây vẫn còn thật thà, nên cũng dễ làm ăn hơn...” - Trần V. tiết lộ.

Quá trưa, chúng tôi cũng đã có mặt tại làng Ơi - “kinh đô” của những ông “vua lửa” thuộc tộc người Jơrai vùng Ayun Pa. Người mà Trần V. viếng thăm đầu tiên là nhà của già làng Ma Soan. Đứng trên cầu thang nhà sàn, dáng người già làng tầm thước nhưng chắc đậm, nước da rám nắng, tóc bạc trắng, quắc thước. Trần V. rỉ tai tôi: “Cái tẩu thuốc trên tay già làng là của quý đấy. Nó được làm bằng sừng tê giác cách đây cũng cả trăm năm. Tôi đã gạ đổi, mua nhiều lần nhưng ông già nhất định không chịu”...

Săn lùng

Làng Ơi có tới trên năm mươi nóc nhà nhưng chẳng nhà nào Trần V. bỏ sót. Sau khi tặng một ít hàng mang theo cho hai gia đình “cơ sở”, Trần V. nhận lại được những thông tin mà theo lời đệ tử của anh ta thì đáng giá ngàn đô la. Tôi lếch thếch theo chân Trần V. Đến nhà nào, gặp bất cứ ai anh ta cũng móc gói thuốc lá ERA (loại 2.000 đồng/gói) xởi lởi mời mọc. Đôi mắt anh ta nhìn soi mói mọi ngóc ngách, xó xỉnh - từ góc bếp lên trần nhà... thỉnh thoảng lại khen cái gùi này đẹp, lúc lại chê cái cánh nỏ này quá cũ và yếu... Thấy tôi cứ tủm tỉm cười, anh ta quay sang lý luận: Nhiều khi những đồ vật quý hiếm có niên đại vài trăm năm, hàng ngàn năm của người Bana, Jơrai, Sê Đăng... vẫn bắt gặp nằm sờ sờ nơi góc bếp, xó nhà của đồng bào và những lần thế kể như trúng quả. Bởi với đồng bào nó đã quá cũ kỹ, coi như đồ bỏ, nên việc mua, đổi cũng rất dễ dàng, thậm chí đồng bào sẵn sàng cho không.

Tượng nhà mồ Bahnar

Như chứng minh, khi đến nhà Siu Dzer, V. đảo khắp một lượt mọi xó xỉnh của căn nhà, dừng lại ở chân cột dưới nhà sàn, rồi lấy xuống cái bẫy thú bằng kim loại đã hoen gỉ mà theo Siu Dzer là không biết có từ bao giờ nhưng đến đời “Ama” - bố anh thì đã không còn sử dụng được nữa. Tưởng Siu Dzer không đổi, vì có thể đấy là vật gia bảo, thế nhưng khi V. đưa ra con rựa phát rẫy còn ánh nước thép, gạ gẫm kèm theo câu nói: “Mình thấy nó là lạ nên muốn đổi mang về giới thiệu với bạn bè cùng xem thôi...”. Thế là Siu Dzer đổi ngay, lại còn vui vẻ tặng thêm cho V. trái bầu đựng nước làm kỷ niệm. Đệ tử của đại ca V. thật thà: Một cái ná, bộ bẫy thú... có tuổi đời từ 200 năm trở lên có thể bán được từ 100 đến vài trăm đô la. Còn như bộ một ché, chiêng cổ có niên đại vài trăm năm trở lên có khi bán được cả chục ngàn đô... Tôi hỏi: “Hàng mua về thường các anh đưa đi tiêu thụ những đâu, có dễ bán không?”. “Chỉ sợ không có hàng, chứ riêng TPHCM đã là một thị trường lớn. Thế nhưng muốn được giá phải đánh hàng ra Hà Nội, bởi thị trường biên giới Việt - Trung rất chuộng hàng của người thiểu số Tây Nguyên...” - anh ta cho biết.

Mãi đến gần cuối buổi chiều Trần V. mới đến nhà Siu Plur, mà theo anh ta thì đây mới là “cái đích” trong chuyến đi này. Sau một hồi trao đổi dưới chân cầu thang, khi Trần V. ngỏ ý muốn được xem “hàng”, Siu Plur mới đưa chúng tôi lên nhà sàn, lôi cái bao tải từ trần nhà xuống, cẩn thận tháo dây cột... Một cái chiêng lớn. Siu Plur nói: “Bộ chiêng gồm 6 chiếc nhưng 4 cái chiêng con đã bị mất trộm, còn lại 2 cái, năm ngoái mình đã bán một, giờ chỉ còn lại chiếc chiêng cái (chiêng mẹ) này thôi. Theo ông mình bảo thì chiêng này có từ thời “vua lửa thứ 15” - cách nay gần 300 năm, là loại chiêng quý. Tháng trước thằng Ksor Huết ngoài thị trấn vào mua 5 triệu đồng nhưng mình chưa bán”... Nghe đâu ngày xưa để có cái chiêng này đồng bào phải đổi cỡ 50 con trâu gì đó, chắc là khó mua lắm. Thế nhưng rốt cuộc Trần V. cũng mua được với giá 5 triệu đồng khi bất ngờ hào phóng tặng thêm Siu Plur cái tivi Samsung cũ để dưới cầu thang. Tôi hỏi V.: “Làm sao anh biết chắc nó là chiêng cổ?”. Anh ta nhìn tôi cười vẻ từng trải, giải thích: “Chiêng cổ, trên núm có gạch ngang nhưng sờ vào không thấy gợn, phía trong có vết hình thang, toàn thân màu đen, nhẵn và trơn, chiêng mỏng có tiếng trầm vang, ngân rất xa và lâu... Còn chiêng dỏm - loại phổ biến hiện nay - là chiêng được đúc bằng đồng thau 100%...”.

Vĩ Thanh

Trước sự săn hàng quá từng trải của Trần V., tôi chỉ còn biết im lặng, nhưng trong tâm hồn tắc nghẹn, nhói đau. Thực tình tôi không thể hình dung được cả cái khoảng không gian bao la của đất rừng Tây Nguyên đến một ngày nào đó sẽ vắng bặt âm thanh trầm hùng của cồng chiêng và thay vào đó là nỗi buồn khôn nguôi nơi bản làng. Mới đây, một cán bộ làm công tác văn hóa ở Gia Lai cho tôi biết, hiện toàn tỉnh còn khoảng 6.000 bộ cồng chiêng. Thế nhưng trong số đó còn bao nhiêu bộ chiêng cổ quý hiếm? Một chuyện nữa kể ra đây chắc sẽ ít ai tin nhưng là sự thật. Đó là chuyện làng Khối Zét xã Ia Tiêm (Gia Lai) - nơi được nhiều người biết đến vì có rất nhiều chiêng và có những đội cồng chiêng giỏi từng đạt giải bạc trong liên hoan cồng chiêng toàn tỉnh. Nhưng mới đây khi tôi đến tìm hiểu thì làng chẳng còn bộ chiêng nào! Thôn trưởng Siu Zin ngậm ngùi: “Làng mình giờ là làng không có cồng chiêng, vì người làng đã bán hết rồi...”.

Thực trạng này đâu chỉ xảy ra ở làng Siu Zin, mà còn nhiều bản làng khác. Để lấp vào chỗ trống lạnh lẽo này, Nhà nước phải đúc chiêng tặng cho họ. Nhưng những tiếng chiêng của thế kỷ 21 làm sao âm vang, huyền bí như những bộ cồng chiêng có tự hàng trăm năm...

Tây Nguyên là một vùng đất có vốn văn hóa dân gian vô cùng độc đáo, thế nhưng vốn quý ấy hiện nay đang bị mai một trước sự tác động, xâm hại từ nhiều phía, nhiều đối tượng, trong đó phải kể đến những đội quân săn lùng cổ vật và sản vật văn hóa. Tây Nguyên đang “chảy máu” cổ vật. Sự mất mát này không chỉ là nỗi đau của thế hệ hôm nay mà còn là nỗi đau của nhiều thế hệ mai sau.