Rằm tháng Giêng, nghệ sĩ sân khấu nhớ ơn Thầy Ba Đợi

Ngày 2-3, tức 15 tháng giêng Bính Ngọ, trong không gian linh thiêng của Đình Vạn Phước (xã Mỹ Lệ, huyện Cần Đước, tỉnh Long An – nay thuộc tỉnh Tây Ninh), sẽ diễn ra lễ hội tri ân thầy Ba Đợi. Đông đảo văn nghệ sĩ TP HCM và Tây Ninh sẽ tề tựu, thắp hương tưởng niệm nhạc sư Nguyễn Quang Đại – Thầy Ba Đợi.

Cuộc giao lưu nghệ thuật tưởng nhớ ân sư

NSND Hồ Ngọc Trinh – Trường Đoàn Nghệ thuật cải lương Vàm Cỏ - cho biết đây là một nghi lễ của lòng tri ân, nối dài mạch nguồn cải lương trăm năm. "Lễ hội Đình Vạn Phước – di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh – hằng năm diễn ra vào ngày 15 tháng giêng âm lịch với nghi thức Kỳ Yên trang trọng, tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khẩn hoang, lập ấp. Trong dòng chảy ấy, hoạt động giao lưu Đờn ca tài tử Nam Bộ đã trở thành điểm nhấn giàu bản sắc, nhắc nhớ công lao của những người "giữ hồn nhạc", trong đó có Thầy Ba Đợi".

Giữ hồn nhạc giữa biến thiên thời cuộc

Cuộc đời nhạc quan Nguyễn Quang Đại gắn với một giai đoạn bi hùng của lịch sử. Khi vua Hàm Nghi bị thực dân Pháp bắt và lưu đày, ông mang theo vốn lễ nhạc, nhã nhạc cung đình Huế vào Nam.

Từ mạch nguồn ấy, ông góp phần phổ biến, truyền dạy trong dân gian, tạo nền tảng cho nhạc tài tử – chiếc nôi mà sân khấu cải lương kế thừa và phát triển.

NSND Thanh Tuấn xúc động nhắc lại: "Nếu không có Thầy Ba Đợi giữ gìn và truyền lại tinh hoa lễ nhạc cung đình, thì đờn ca tài tử và cải lương hôm nay khó có được nền móng vững vàng. Chúng tôi hát mỗi câu vọng cổ là nhớ đến công ơn của tiền nhân".

NSND Minh Vương chia sẻ: "Nghệ sĩ cải lương sống bằng vai diễn, nhưng tồn tại được là nhờ cội nguồn âm nhạc. Về đình thắp hương cho Thầy, tôi thấy mình như được nhắc nhở phải hát cho đàng hoàng, giữ cho tròn chữ nghĩa của Tổ nghiệp".

NSND Lệ Thủy cho rằng: "Cải lương là máu thịt. Mà máu thịt ấy được bồi đắp từ những người như Thầy Ba Đợi. Sự tri ân hôm nay không phải nghi thức, mà là lời hứa gìn giữ".

Nghệ nhân Nhân dân Út Tỵ nhìn nhận: "Đờn ca tài tử là di sản của Nam Bộ. Di sản ấy có phần đóng góp rất lớn của nhạc sư Nguyễn Quang Đại. Khi chúng tôi đờn ca trong lễ hội đình, đó cũng là cách tiếp nối tinh thần của Thầy".

Riêng Nghệ nhân Ưu tú Phương Hậu cho rằng mỗi lần giao lưu tài tử giữa TP HCM và Tây Ninh là một lần "trả ơn đất và người", bởi âm nhạc dân tộc phải sống trong cộng đồng. "Thầy Ba Đợi đã đưa nhạc cung đình hòa vào dân gian, thì thế hệ sau phải đưa nó trở lại với đời sống hôm nay" – Nghệ nhân ưu tú Phương Hậu nói.

NSƯT Lê Tứ bày tỏ: "Được hóa thân vào hình tượng Thầy Ba Đợi trên sân khấu, rồi hôm nay về tận nơi thờ tự để thắp nhang, đó là một cảm giác thiêng liêng. Mình hiểu rằng sân khấu không tách rời lịch sử".

NSƯT Võ Minh Lâm cho rằng thế hệ trẻ như anh được thừa hưởng gia tài âm nhạc quý báu. Điều quan trọng là phải học cho tới nơi tới chốn, ca cho đúng điệu, đúng phong vị tài tử. 

Nhất là các nghệ sĩ sân khấu đã được bạn đọc, khán giả bầu chọn Giải Mai Vàng thì đều phải giữ lấy căn cốt làm nghề, đó là sự chuẩn mực từ các bài bản cải lương.

NSND Quế Trân nhấn mạnh: "Nhắc đến Thầy Ba Đợi là nhắc đến trách nhiệm bảo vệ bản sắc. Cải lương có thể đổi mới hình thức dàn dựng, nhưng cốt lõi âm nhạc phải được giữ gìn. Chúng tôi tự hào vì đã tham gia gìn giữ những di sản mà ông để lại cho đời".

"Thầy Ba Đợi" – bản anh hùng ca của người giữ hồn nhạc

Tinh thần tri ân ấy từng được kết tinh trong vở cải lương "Thầy Ba Đợi" – công trình nghệ thuật chào mừng 100 năm sân khấu cải lương (1918 – 2018), do PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ sáng tác, Hoàng Song Việt – Phạm Văn Đằng chuyển thể, NSND Triệu Trung Kiên và NSƯT Lê Trung Thảo dàn dựng, với sự phối hợp của Nhà hát Cải lương Việt Nam, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, Nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam và Đoàn Nghệ thuật Cải lương Long An.

Vở diễn quy tụ nghệ sĩ ba miền: NSND Thanh Tuấn, NSƯT Lê Tứ, NSƯT Quế Trân từ miền Nam; NSND Vương Hà, NSƯT Xuân Vinh, NSƯT Quang Khải từ miền Bắc… 

Đặc biệt, hình tượng nhạc sư Nguyễn Quang Đại được thể hiện qua bốn giai đoạn cuộc đời bởi NSND Thanh Tuấn, NSND Xuân Vinh, NSƯT Lê Tứ và NSƯT Quang Khải đã từng tạo nên một cấu trúc đa tầng, khắc họa hành trình thăng trầm của người nghệ sĩ giữa thời cuộc biến động.

"Tác phẩm không dừng lại ở việc tái hiện tiểu sử, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của người làm nghệ thuật trước lịch sử. Giữa bão tố thực dân, giữa sự đứt gãy của triều chính, một người nhạc quan đã chọn cách bảo tồn tinh hoa, truyền dạy cho dân gian. Chính sự lựa chọn ấy đã làm nên nền tảng cho nhạc tài tử và cải lương" – NSND Triệu Trung Kiên nói.