Trao quyền tự chủ

Trên cơ sở đó, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 98/2023 để thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù cho TP HCM.

Sau hơn 2 năm triển khai, kinh tế - xã hội TP HCM có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, dấu ấn trực tiếp của Nghị quyết 98 trong những kết quả này chưa thật sự rõ nét. Đến cuối năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết 260 (sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98).

Những nghị quyết của Quốc hội được kỳ vọng đặt cơ sở cho một thành phố năng động với quyền tự chủ rộng rãi, có điều kiện phát huy tối đa năng lực sáng tạo, phát triển ngang tầm với các đô thị lớn trong khu vực và trên thế giới. Song, thực tế triển khai cho thấy vẫn còn nhiều vướng mắc khiến cơ chế thí điểm chưa phát huy hết hiệu quả. Trong đó, vướng mắc lớn nhất liên quan việc trao quyền quyết định cho chính quyền TP HCM đối với những vấn đề thuộc phạm vi quản trị địa phương sao cho vẫn bảo đảm sự thống nhất trong quản trị quốc gia của chính quyền trung ương.

Để tháo gỡ vướng mắc trong việc triển khai cơ chế tự chủ cho TP HCM, cần có sự can thiệp theo chiều sâu, từ thiết chế lập pháp, nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng, dứt khoát, minh bạch. TP HCM cần một luật riêng, chứ không chỉ là nghị quyết, trong đó quy định rõ ràng về quyền và trách nhiệm của chính quyền địa phương tự chủ. Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng tạo điều kiện để thực hiện mục tiêu này.

Về nội dung, trước hết, luật phải nhìn nhận đô thị đặc biệt - cụ thể là TP HCM - như một chủ thể quan hệ pháp lý theo nghĩa đầy đủ. Với tư cách chủ thể, chính quyền TP HCM giao tiếp với chính quyền trung ương trên cơ sở những quy định của Luật Đô thị đặc biệt và các luật liên quan. Quan hệ cấp trên - cấp dưới giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương, bao gồm quan hệ phân quyền, được luật chi phối và các bên liên quan dựa theo luật để ứng xử, chứ không theo cơ chế mệnh lệnh - phục tùng.

Một yêu cầu quan trọng khác là thay đổi cách tiếp cận về phân quyền. Khi được phân quyền mạnh mẽ, chính quyền TP HCM mới tự chủ sử dụng các quyền được trao, cũng như tự chịu trách nhiệm về hệ quả của việc thực hiện các quyền đó.

"Có thực mới vực được đạo", TP HCM không thể tự chủ thật sự khi không có quyền đối với các nguồn lực. Nguồn lực ở đây rất đa dạng, từ đất đai, tiền bạc, công trình xây dựng đến tài sản trí tuệ… Vì vậy, luật cần thừa nhận rõ quyền tự chủ của chính quyền TP HCM đối với nguồn lực phục vụ chức năng của mình. Khi được trao quyền tự chủ này, thành phố có thể sử dụng, khai thác và phân bổ nguồn lực cho các mục tiêu phát triển.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy một đô thị tự chủ muốn phát triển bền vững còn phải được tổ chức tốt về phúc lợi xã hội. Thành quả kinh tế cần được ưu tiên phục vụ trực tiếp đời sống người dân. Do đó, chính quyền TP HCM cần có quyền và trách nhiệm đầu tư mạnh vào các dịch vụ công thiết yếu như hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường…

Việc tự chủ cũng không thể tách rời quyền tài chính. TP HCM cần được chủ động sử dụng các nguồn thu của mình sau khi thực hiện nghĩa vụ với ngân sách trung ương.