Xuất hiện bẫy thương mại tinh vi

Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) mới đây đã cảnh báo về một vụ việc có dấu hiệu lừa đảo thương mại nghiêm trọng trong hoạt động xuất khẩu hồ tiêu, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp (DN) Việt Nam và tiềm ẩn rủi ro cho toàn ngành.

Lừa có chủ đích

Theo thông tin tổng hợp, từ tháng 3 đến tháng 5-2025, một đối tác nước ngoài do người đứng đầu tên Mo… đặt mua 21 container hồ tiêu nhưng không đặt cọc. Đối tác này sử dụng nhiều pháp nhân trung gian (Co…, Khi…, Uni…, Sh…) nhằm tạo dựng uy tín ban đầu. Tin tưởng vào các xác nhận giao dịch, DN Việt Nam đã tiến hành giao hàng; từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 7-2025, 20 container đã cập cảng Karachi (Pakistan).

Sau khi hàng đến cảng, đối tác liên tục trì hoãn thanh toán với nhiều lý do như chờ ngân hàng xác nhận, đang xử lý chuyển tiền… Đồng thời, bên mua nhiều lần gửi chứng từ chuyển tiền (giả) và yêu cầu bổ sung hồ sơ không cần thiết nhằm kéo dài thời gian.

Việc trì hoãn kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9-2025 khiến hàng hóa lưu tại cảng lâu ngày, phát sinh chi phí lưu container và lưu bãi lớn, gây áp lực tài chính cho DN xuất khẩu. Lợi dụng tình trạng này, đối tác yêu cầu giảm giá sâu, khoảng 25% so với giá hợp đồng ban đầu.

Trước nguy cơ chi phí tăng cao và rủi ro xử lý hàng tại nước sở tại, DN buộc phải chấp nhận điều chỉnh giá để giảm thiệt hại. Tuy nhiên, sau đó đối tác vẫn tiếp tục trì hoãn thanh toán, kéo dài đến cuối năm 2025.

Kết thúc vụ việc, dù đã xử lý được một phần hàng hóa, DN Việt ghi nhận tổng thiệt hại ước gần 600.000 USD (khoảng 15,6 tỉ đồng), bao gồm giảm giá bán, chi phí lưu bãi, logistics và các chi phí phát sinh khác. Vụ việc cũng ảnh hưởng tiêu cực đến dòng tiền và uy tín với đối tác vận tải, ngân hàng.

Theo VPSA, đây là phương thức lừa đảo có chủ đích. Bên mua đặt hàng số lượng lớn nhưng không đặt cọc, kéo dài thanh toán để phát sinh chi phí, gây áp lực buộc bên bán giảm giá, sau đó tiếp tục trì hoãn nhằm chiếm dụng lợi ích.

Từ vụ việc trên, VPSA khuyến nghị DN xuất khẩu cần thận trọng khi giao dịch với đối tác mới, đặc biệt tại các thị trường rủi ro; không giao hàng khi chưa có bảo đảm thanh toán như đặt cọc, thư tín dụng (L/C) hoặc bảo lãnh ngân hàng; tăng cường xác minh thông tin đối tác; phối hợp với Thương vụ Việt Nam tại nước sở tại, đồng thời xây dựng điều khoản hợp đồng chặt chẽ, nhất là về xử lý hàng hóa khi phát sinh tranh chấp.

Chia sẻ với phóng viên, chủ một DN xuất khẩu nông sản tại TP HCM cho biết nhiều DN đã giật mình khi nghe về vụ việc này. Bởi, thời gian qua, trong bối cảnh kinh tế khó khăn và áp lực dòng tiền hiện nay, một số DN đã bỏ qua các nguyên tắc an toàn để bán hàng.

Chưa kể, do số lượng DN xuất khẩu quá lớn, áp lực cạnh tranh không chỉ về giá mà còn ở việc chấp nhận mức đặt cọc thấp, thậm chí không đặt cọc, cho khách hàng nợ lâu. Điều này tạo cơ hội cho một số đối tác nước ngoài có chủ đích lừa đảo. Những chiêu trò thường thấy là tạo dựng uy tín bằng cách thực hiện các giao dịch nhỏ, thanh toán sòng phẳng để lấy lòng tin trước khi thực hiện cú lừa lớn hơn. Và những mặt hàng có tính thanh khoản cao, dễ bảo quản, như: hạt tiêu, điều, cà phê, gia vị… thường bị các đối tượng lừa đảo quốc tế nhắm đến.

Phải đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu!

Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cho biết từ kinh nghiệm đòi lại 35 container hạt điều bị lừa ở Ý vào năm 2022, ông thường xuyên đưa ra cảnh báo cho hội viên. Với vụ việc của DN hồ tiêu nói trên, theo ông, là do DN đã không tuân thủ nguyên tắc an toàn khi không yêu cầu đặt cọc. "Đối tượng lừa đảo đã đánh vào tâm lý nôn nóng muốn bán hàng của DN Việt để đưa họ vào bẫy" - ông Nhựt phân tích.

Phó Chủ tịch Thường trực Vinacas đưa ra các khuyến nghị các DN bảo đảm an toàn khi giao dịch với khách hàng mới tại thị trường mới. Thứ nhất, cần xác minh khách hàng qua Thương vụ Việt Nam tại nước sở tại vì đây là đơn vị bảo vệ quyền lợi chính thống cho DN. Thứ hai, kiểm tra uy tín đối tác thông qua DN trong ngành hoặc hệ thống ngân hàng để đánh giá lịch sử thanh toán.

Thứ ba, DN cũng có thể kiểm tra thông tin qua Vinacas. Thứ tư, cần chặt chẽ hơn ở khâu thanh toán như yêu cầu đặt cọc cao hơn (khoảng 20% thay vì 5%-10%) và đưa vào hợp đồng các điều khoản bảo vệ hàng hóa, chỉ giao hàng khi đã thanh toán đủ.

Ông Nhựt nhấn mạnh các DN nên yêu cầu xử lý tranh chấp tại hệ thống tòa án Việt Nam, thay vì tòa án nước ngoài vốn nhiều rào cản về ngoại ngữ, chi phí và năng lực pháp lý cho DN Việt.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Văn Hậu, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam, nhận định vụ việc DN Việt bị lừa gần 16 tỉ đồng khi xuất khẩu hồ tiêu sang Pakistan là ví dụ điển hình cho mức độ tinh vi của lừa đảo xuyên biên giới. DN giao tới 20 container hàng hóa mà không có biện pháp bảo đảm thanh toán, chỉ dựa trên các xác nhận giao dịch và hình ảnh "uy tín" do đối tác dựng lên.

Theo luật sư Hậu, an toàn trong xuất khẩu hiện nay không còn là vấn đề lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. DN cần thay đổi tư duy từ "bán được hàng là ưu tiên" sang "bán hàng phải an toàn". Ông Hậu cũng đưa ra một số lưu ý giúp DN Việt tránh rủi ro pháp lý cũng như hạn chế nguy cơ bị lừa đảo khi xuất khẩu, gồm:

Thứ nhất, nhiều DN bị lừa do quá tin tưởng vào công ty môi giới mà không kiểm tra thông tin đối tác. Vì vậy, dù môi giới có vai trò quan trọng, DN vẫn cần xác minh đối tác qua nhiều kênh độc lập, đặc biệt là thông qua Thương vụ Việt Nam tại nước sở tại.

Thứ hai, DN cần cảnh giác với các dấu hiệu bất thường từ đối tác. Đồng thời, nên sử dụng phương thức thanh toán an toàn hơn, tăng cường trao đổi trong ngành để phát hiện sớm rủi ro và tuân thủ nguyên tắc không giao hàng khi chưa có bảo đảm thanh toán.

Thứ ba, DN cần xây dựng hợp đồng chặt chẽ với các điều khoản dự phòng rủi ro và chủ động phối hợp với cơ quan đại diện thương mại của Việt Nam ở nước ngoài để được hỗ trợ khi phát sinh tranh chấp.

Thứ tư, về dài hạn, DN cần xây dựng hệ thống quản trị rủi ro bài bản, bao gồm đào tạo nhân sự về pháp luật thương mại quốc tế, sử dụng dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp và thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ cho các giao dịch xuất khẩu... 

"DN cũng nên cân nhắc thuê luật sư chuyên ngành. Khi có dấu hiệu bị lừa hoặc đối tác vi phạm hợp đồng, cần xem xét áp dụng biện pháp pháp lý sớm như khởi kiện, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, chặn L/C, giữ tàu, niêm phong hàng, phong tỏa tài khoản" - luật sư Hậu lưu ý.