Bản chất đại án bản quyền số

Từ "vùng xám" internet đến đại án hình sự

Việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự về tội "Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan" đang tạo nên cú chấn động lớn chưa từng có đối với ngành công nghiệp nội dung số Việt Nam.

Các doanh nghiệp (công ty giải trí) bị điều tra gồm BH Media, Lululola, Mây Sài Gòn, Giọng ca để đời và 1900 Group. Các công ty này đều là những cái tên quen thuộc với hàng triệu người dùng YouTube và mạng xã hội.

Trong nhiều năm, các đơn vị này sở hữu lượng người theo dõi khổng lồ, vận hành hàng loạt kênh phát hành âm nhạc, video biểu diễn và nội dung giải trí.

Tuy nhiên, phía sau mô hình tưởng chừng hợp pháp ấy là những cáo buộc về việc lợi dụng nền tảng công nghệ để kiểm soát trái phép quyền sở hữu trí tuệ, từ đó thu lợi bất chính hàng tỉ đồng.

Nhiều năm qua, vi phạm bản quyền trên môi trường số gần như trở thành chuyện "biết rồi, khổ lắm, nói mãi". Không ít nghệ sĩ từng chấp nhận thực tế: Video bị sao chép; Ca khúc bị sử dụng trái phép; Nội dung bị đăng lại vô tội vạ; Hoặc thậm chí bị "đánh bản quyền ngược" ngay trên chính tác phẩm của mình.

Tình trạng này kéo dài đến mức nhiều người mặc nhiên xem đó là hệ quả tất yếu của thời đại công nghệ số.

Chính vì vậy, việc Bộ Công an lần đầu tiên khởi tố đồng loạt nhiều đơn vị liên quan xâm phạm bản quyền đã khiến dư luận bùng nổ trên mạng xã hội. Điều đó cho thấy câu chuyện bản quyền giờ đây không còn dừng ở tranh chấp dân sự hay khiếu nại trên YouTube, mà đã bị xem xét dưới góc độ hình sự nếu có dấu hiệu trục lợi có tổ chức.

Cách thức vận hành của "hệ sinh thái đánh gậy"

Theo thông tin điều tra ban đầu, các doanh nghiệp bị khởi tố đã tận dụng cơ chế quản lý bản quyền số như YouTube Content ID để xây dựng mô hình khai thác doanh thu.

Content ID vốn là công cụ được tạo ra nhằm bảo vệ người sáng tạo nội dung. Khi một đơn vị đăng ký bản ghi âm hoặc video vào hệ thống: YouTube sẽ tự động quét toàn bộ nền tảng; Phát hiện video chứa nội dung trùng khớp; Sau đó chuyển quyền kiếm tiền hoặc quyền kiểm soát video cho bên đăng ký.

Về lý thuyết, đây là cơ chế bảo vệ bản quyền hiện đại. Nhưng khi bị lợi dụng, nó lại trở thành "vũ khí" chiếm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo cơ quan chức năng, một số doanh nghiệp đã đăng ký các bản ghi không thuộc quyền sở hữu; nhận ủy quyền không đầy đủ; hoặc khai thác các ca khúc cũ, dân ca, nhạc bolero rồi đưa vào hệ thống nhận diện bản quyền.

Khi dữ liệu đã được hệ thống xác nhận, bất kỳ video nào chứa âm thanh tương tự đều có thể bị đánh gậy bản quyền, chặn phát hành; buộc chia doanh thu hoặc yêu cầu xóa khỏi nền tảng.

Nói cách khác, chỉ cần nắm quyền quản trị Content ID, doanh nghiệp có thể biến kho dữ liệu âm nhạc thành "cỗ máy kiếm tiền" hoạt động gần như tự động.

Trong số các doanh nghiệp bị khởi tố, BH Media là cái tên gây tranh cãi nhiều nhất trong nhiều năm qua. Đơn vị này từng liên tục vướng phản ứng từ giới nghệ sĩ vì tranh chấp quyền sở hữu các ca khúc mà chính họ sáng tác hoặc biểu diễn.

Các vụ việc từng gây bức xúc dư luận như"Giấc mơ trưa" của nhạc sĩ Giáng Son; "Chuyện nhỏ" của nhóm MTV và đặc biệt là "Tiến quân ca".

Vụ việc liên quan Quốc ca từng khiến dư luận phẫn nộ khi bài hát không thể phát trong một trận đấu thuộc AFF Cup vì vướng hệ thống bản quyền tự động trên YouTube.

Theo mô hình hoạt động, BH Media đóng vai trò như một trung tâm quản trị bản quyền số như thu nhận nội dung từ đối tác; số hóa dữ liệu, đăng ký Content ID, quản lý khiếu nại bản quyền và khai thác doanh thu quảng cáo trên nền tảng.

Điều đáng chú ý là hệ thống này càng có nhiều dữ liệu âm thanh và video, khả năng quét nội dung càng mạnh, đồng nghĩa nguồn thu từ quảng cáo và chia sẻ doanh thu càng lớn.

"Nghe BH media bị tóm mà O (ca sĩ Mỹ Lệ) vui quá là vui, hả dạ vô cùng! Mấy năm nay O ít hát hò biểu diễn, thế mà cũng dính rất nhiều việc bức xúc bực mình từ phía đơn vị bản quyền này. Bỗng nhiên không hiểu sao toàn bộ các bài hát trong chính các album riêng của mình bị người khác giữ bản quyền, hầu như bài nào muốn sử dụng thì BH media đều không đồng ý nên các nhà đài và kênh nhạc đều không dám sử dụng, và yêu cầu làm nhạc mới!

Sản phẩm của mình vừa sản xuất vừa hát giờ phải đi xin phép và gây lộn để được sử dụng đã gây nên nhiều bức xúc và bực mình mà vẫn không biết giải quyết thế nào!

Nguyên nhân là do các hãng băng đĩa nhạc là đơn vị phát hành các album nhạc của mình tự ý đi bán bản quyền sử dụng cho BH Media mà không hề thông báo, lại còn chặn luôn quyền sử dụng của chính chủ sở hữu, chuyện thật như đùa!

Và O nghĩ rằng còn rất nhiều nghệ sĩ cũng bị giống như O! Quá bức xúc, hóng xem mọi việc sẽ được cơ quan chức năng xử lý như thế nào sắp tới" - ca sĩ Mỹ Lệ chia sẻ.

Trung tâm Giọng ca để đời là đơn vị chuyên sản xuất và phát hành các chương trình bolero, nhạc trữ tình. Theo mô hình phổ biến trong ngành, các công ty dạng này sẽ thu âm hoặc phối khí lại các ca khúc cũ; sản xuất MV hoặc video biểu diễn sau đó ký hợp đồng phân phối hoặc quản trị bản quyền với các đơn vị vận hành nền tảng số.

Khi dữ liệu được đưa vào hệ thống Content ID, doanh thu phát sinh từ những video trùng khớp sẽ được chia theo tỷ lệ hợp đồng.

Tuy nhiên, nếu ca khúc chưa được cấp phép đầy đủ; bản phối sử dụng trái phép hoặc chưa có sự đồng ý rõ ràng từ chủ sở hữu quyền liên quan thì việc đăng ký nhận diện bản quyền có thể bị xem là hành vi chiếm đoạt quyền khai thác thương mại.

Lululola và Mây Sài Gòn nổi tiếng với mô hình phòng trà, biểu diễn acoustic và live session với lượng khán giả khá lớn.

Các video thu live, livestream từ chương trình cũng trở thành nguồn nội dung cực lớn cho YouTube và Facebook.

Nếu hợp đồng biểu diễn không quy định rõ quyền khai thác số hoặc thời hạn sử dụng bản ghi, việc thương mại hóa nội dung có thể dẫn đến tranh chấp quyền liên quan.

Cơ quan điều tra nghi ngờ tồn tại hiện tượng "đánh bản quyền chéo" — tức sử dụng chính hệ thống nhận diện để khiếu nại các video của nghệ sĩ hoặc người dùng khác đang hát cùng ca khúc nhằm ép chia doanh thu hoặc buộc gỡ video.

Trong khi đó, 1900 Group là đơn vị tổ chức sự kiện, giải trí và âm nhạc có sức ảnh hưởng lớn với giới trẻ. Trong thời đại số, các đêm diễn không còn chỉ tạo doanh thu từ bán vé mà còn sinh lợi từ: Video highlight; Livestream; Nội dung TikTok;YouTube clip và quảng cáo nền tảng. Điều này khiến ranh giới giữa quảng bá chương trình và khai thác thương mại quyền biểu diễn trở nên ngày càng phức tạp.

Vì sao có thể hưởng lợi tới 6 tỉ đồng?

Theo cơ quan chức năng, tổng số tiền hưởng lợi bất chính được xác định khoảng 6 tỉ đồng. Nguồn thu chủ yếu đến từ doanh thu quảng cáo YouTube; chia sẻ lợi nhuận Facebook; khai thác phát hành số và chuyển quyền kiếm tiền từ các video bị hệ thống nhận diện.

Điểm đặc biệt là mô hình này gần như vận hành hoàn toàn tự động. Các đơn vị này chỉ cần một bản ghi được đăng ký vào Content ID;hệ thống phát hiện video trùng khớp và quảng cáo sẽ tự động chuyển doanh thu về cho tài khoản nắm quyền bản quyền.

Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp có thể kiếm tiền ngay cả khi không trực tiếp sáng tác hay sở hữu hợp pháp toàn bộ tác phẩm.

Điều quan trọng nhất trong đợt khởi tố lần này không nằm ở vài doanh nghiệp cụ thể, mà ở thông điệp pháp lý dành cho toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo nội dung.

Nếu người sáng tạo mất quyền kiểm soát sản phẩm của mình, thị trường cuối cùng sẽ không còn cạnh tranh bằng chất lượng nghệ thuật mà bằng tốc độ sao chép và khả năng tận dụng kẽ hở công nghệ.

Ở các quốc gia có ngành công nghiệp sáng tạo phát triển, xâm phạm bản quyền bị xem là hành vi nghiêm trọng vì nó trực tiếp phá hủy động lực sáng tạo. Việt Nam cũng không thể đứng ngoài xu hướng ấy nếu muốn xây dựng một nền công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp và bền vững.

5 vụ án bị khởi tố lần này vì thế không chỉ là câu chuyện xử lý vài cá nhân hay doanh nghiệp cụ thể. Đây là cuộc thanh lọc lớn của thị trường nội dung số, đồng thời là lời cảnh báo mạnh mẽ rằng trong kỷ nguyên internet, tài sản trí tuệ không còn là khái niệm hình thức mà là giá trị kinh tế thực sự được pháp luật bảo vệ.