Dân số hôm nay, nguồn nhân lực ngày mai (*): Điều kiện cần và đủ cho bài toán dân số

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia phát triển cho thấy khi mức sống trung bình tăng lên, tỉ lệ sinh lại giảm và duy trì ở dưới mức thay thế 2,1 con/phụ nữ hàng chục năm. Nhưng để duy trì nguồn nhân lực ổn định và bảo đảm tăng trưởng bền vững, mức sinh phải bằng hoặc lớn hơn mức sinh thay thế. Khoảng cách giữa thực tế và yêu cầu này đang trở thành thách thức lớn, không chỉ với thế giới, mà ngay tại Việt Nam.

Điểm mấu chốt

Ở góc nhìn phổ biến, quyết định sinh con của người trẻ gắn chặt với các điều kiện vật chất: thu nhập, nhà ở, chi phí nuôi dạy, chăm sóc sức khỏe, điều kiện học tập, làm việc… Đây là "điều kiện cần".

Tuy nhiên, thực tế tại TP HCM lại cho thấy một nghịch lý không ít gia đình có điều kiện kinh tế tốt vẫn sinh rất ít con. Như vậy, vấn đề không dừng ở "có đủ điều kiện hay không", mà là "có muốn sinh con hay không?". Đây chính là điểm mấu chốt mà chính sách dân số cần chạm tới, không chỉ cải thiện đời sống mà phải tác động đến nhận thức, tâm lý và kỳ vọng sống của thế hệ trẻ.

Nhìn ra thế giới, bài học đã quá rõ. Tại Nhật Bản, năm 1974, bắt đầu có mức sinh dưới mức thay thế. 22 năm sau, 1996, lực lượng lao động của Nhật Bản bắt đầu giảm. Suốt 30 năm qua (1996-2025), kinh tế Nhật Bản bình quân giảm gần 1% mỗi năm, GDP năm 2025 chỉ bằng 77% của năm 1995. Hàn Quốc cũng rơi vào tình trạng tương tự, mức sinh thấp khiến lao động giảm, tăng trưởng từ mức hai con số suốt 40 năm tụt xuống chỉ còn khoảng 1% trong 7 năm gần đây.

Việt Nam chưa rơi vào kịch bản đó nhưng nguy cơ đã hiện hữu. Dự báo lực lượng lao động đạt đỉnh vào năm 2035, sau đó sẽ bắt đầu giảm. Khi nguồn nhân lực suy giảm, tăng trưởng kinh tế sẽ bị tác động tiêu cực. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết mỗi quốc gia phải chủ động chuẩn bị để duy trì được nguồn nhân lực ổn định.

Một số nước đã nỗ lực "lấp khoảng trống" bằng công nghệ, đưa người máy vào thay thế lao động. Những năm gần đây, Nhật Bản mỗi năm bổ sung khoảng 40.000 robot; Trung Quốc năm 2024 đã đưa vào sử dụng gần 300.000 robot. Thực tế cho thấy robot chỉ cải thiện năng suất ở một số khâu, không đủ sức bù đóng góp của số lao động giảm đi mỗi năm. 

Giai đoạn 2000-2025, mỗi năm lao động Nhật Bản giảm 0,5 triệu người. Số người máy đưa vào sử dụng mỗi năm khoảng 40.000. Tức là cứ 11 lao động bị giảm thì có 1 robot thay thế. Mức thay này là quá thấp, không tạo được năng suất lao động cao hơn để bù lao động của 11 người. Kết quả là GDP của Nhật Bản 30 năm qua (1996-2025), xu hướng là giảm liên tục.

Ở Trung Quốc, giai đoạn 2022- 2024, mỗi năm lao động giảm khoảng 7 triệu người. Như vậy, với 300.000 robot mỗi năm được đưa vào sử dụng thì cứ 23 lao động bị giảm mới có 1 robot thay thế. Tỉ lệ này là quá thấp để duy trì được tăng trưởng kinh tế cao. Từ năm 2000-2021, tăng trưởng GDP của Trung Quốc là 13,7%/năm. 

Từ năm 2022-2024, mỗi năm có thêm 250.000-300.000 robot nhưng tăng trưởng GDP bình quân 3 năm này là gần 1%, thấp hơn 14 lần giai đoạn trước. Nói cách khác, hiện nay, robot, tự động hóa, công nghệ mới không giải quyết được hậu quả kinh tế của lao động giảm do mức sinh thấp kéo dài. Càng không có tác dụng trong việc ngăn chặn suy giảm con người của một đất nước, vì robot không sinh ra được con người.

Đồng lòng thực hiện các chính sách, giải pháp

Vậy lời giải cho bài toán dân số nằm ở đâu? Theo tôi, cần đồng thời triển khai hai nhóm giải pháp. Trước hết, bảo đảm các điều kiện cơ bản để người trẻ có thể sinh và nuôi con: có nhà ở, có hệ thống giữ trẻ từ sớm, thu nhập đủ sống, an sinh như BHYT, BHXH được bảo đảm. Đây là nền tảng không thể thiếu.

Nhưng quan trọng hơn là thay đổi nhận thức xã hội. Sinh con không thể chỉ là lựa chọn cá nhân, mà phải được nhìn nhận như vấn đề tồn vong quốc gia. Khi mức sinh thấp dưới mức thay thế, 52 năm ở Nhật Bản (1974-2025) hay 43 năm ở Hàn Quốc (1983-2025), thì từ trước đó họ đã dự báo là xã hội sẽ tự tiêu vong. Năm 1999, trong khi dân số là 126 triệu người, Nhật Bản dự báo dân số năm 2100 còn khoảng 60 triệu người, năm 2300 là 3 triệu người, năm 3000 còn 500 người. Năm 2006, Nhật Bản dự báo lại năm 3000 sẽ còn 62 người. Còn Hàn Quốc năm 2014 dự báo năm 2750 không còn người Hàn Quốc nữa dù dân số năm 2014 là 51 triệu người.

Vì vậy, sinh con là việc riêng của mỗi thanh niên, mỗi gia đình, song đất nước sinh không đủ (mức sinh dưới mức thay thế), thì dân tộc sẽ tiêu vong. Chỉ khi chính phủ, các doanh nghiệp, các cộng đồng dân cư, các gia đình coi việc sinh con sẽ quyết định vận mệnh quốc gia, thì mới đồng lòng thực hiện tất cả các chính sách, giải pháp cần thiết để thanh niên khi kết hôn có đủ điều kiện để nuôi dạy con đàng hoàng đến 18 tuổi, có gia đình hạnh phúc.

Giáo dục trước hôn nhân

Tuy nhiên, để người trẻ "muốn sinh con", trước hết họ phải "muốn kết hôn". Và ở đây lại xuất hiện một vấn đề khác. Bản chất của hôn nhân là sự gặp gỡ giữa hai con người khác biệt, khác về tính cách, thói quen, cách lớn lên, thậm chí cả hệ giá trị sống. Chính vì vậy, va chạm trong đời sống vợ chồng là điều gần như không thể tránh khỏi. Vấn đề không nằm ở việc có xung đột hay không, mà là cách mỗi người chuẩn bị để đối diện và vượt qua những xung đột đó.

Nhiều người trẻ hiện bước vào hôn nhân chủ yếu bằng cảm xúc và kinh nghiệm sống chưa nhiều, chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về kiến thức và kỹ năng cần thiết về giao tiếp, quản lý tài chính gia đình, chia sẻ trách nhiệm trong việc nhà, cách nuôi dạy con cái…, những nền tảng rất quan trọng để xây dựng một gia đình hạnh phúc. 

Họ "vừa làm vừa học" trong trạng thái bị động dễ dẫn đến xung đột, thậm chí đổ vỡ hôn nhân. Thực tế này, làm một bộ phận thanh niên giảm niềm tin vào hạnh phúc của hôn nhân và việc sinh con.

Trong khi đó, tại nhiều quốc gia, việc chuẩn bị hôn nhân đã được xã hội hóa và chuyên nghiệp hóa. Các trung tâm hỗ trợ kết hôn và xây dựng gia đình hạnh phúc không chỉ kết nối bạn đời mà còn tổ chức các khóa học tiền hôn nhân: tư vấn tâm lý, kỹ năng giao tiếp, quản lý tài chính, phương pháp nuôi dạy con, cách tiếp cận các chương trình hỗ trợ sinh con của chính phủ…

Thậm chí ở một số nước, việc tham gia khóa học tiền hôn nhân là điều kiện bắt buộc trước khi đăng ký kết hôn. Người trẻ phải hoàn thành chương trình đào tạo và được cấp chứng chỉ, như một bước chuẩn bị cần thiết để bảo đảm họ có đủ nhận thức và kỹ năng cơ bản khi bước vào đời sống vợ chồng. Những mô hình này cho thấy một cách tiếp cận đáng suy ngẫm: muốn có những gia đình hạnh phúc bền vững, thanh niên phải được chuẩn bị cho hôn nhân từ sớm. 

Họ cần học, được dạy để làm vợ, làm chồng, làm cha, làm mẹ hạnh phúc. Khi hôn nhân được chuẩn bị một cách có ý thức và khoa học, khả năng duy trì gia đình hạnh phúc sẽ cao hơn, quyết định sinh con cũng trở nên tự nhiên hơn, đồng thời góp phần tạo nền tảng ổn định cho xã hội trong dài hạn.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cần quan tâm thực sự, thực chất đến giáo dục trước hôn nhân, không chỉ dừng ở khuyến khích mà phải đưa nội dung dân số vào chương trình giáo dục phù hợp với từng cấp học (Điều 9 Luật Dân số 2025). Theo đó, hệ thống giáo dục cũng cần giúp học sinh hiểu về giá trị của gia đình, của hạnh phúc, trong đó có hạnh phúc của việc làm cha, làm mẹ. Đây là hạnh phúc của đời người mà không tiền bạc nào có thể mua được và thay thế được. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 20-4