Dấu ấn tư duy đô thị

Đây có thể xem là một bước đi tiếp theo trong chuỗi quyết sách mang dấu ấn rõ nét về tư duy điều hành đô thị thời gian qua.

Không phải ngẫu nhiên mà những yêu cầu của Bí thư Thành ủy TP HCM, từ việc xây dựng khu tưởng niệm những người mất do đại dịch COVID-19 đến việc tận dụng các khu đất bỏ hoang làm công viên phục vụ cộng đồng, đều nhận được sự đồng thuận lớn của người dân. Điểm chung của các quyết định này là đặt con người vào trung tâm, hướng đến chất lượng sống và tạo ra những giá trị công cộng cụ thể, dễ cảm nhận. Trong mạch tư duy đó, miễn phí xe buýt không chỉ là câu chuyện giao thông mà còn là một thông điệp về cách TP HCM muốn thay đổi cách người dân sống, di chuyển và hưởng thụ không gian đô thị.

Trong nhiều năm qua, TP HCM đã đầu tư vào xe buýt, trợ giá, mở rộng mạng lưới nhưng mức độ hấp dẫn vẫn chưa tương xứng. Miễn phí xe buýt, ở thời điểm này, có thể được hiểu như một "đòn bẩy tâm lý", giúp người dân dễ dàng thử một lựa chọn khác, từ đó từng bước hình thành thói quen mới.

Đặt trong tổng thể, chính sách này không đứng một mình. Đó là một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn mà TP HCM đang kiên trì theo đuổi: Đẩy mạnh xây dựng metro, tái cấu trúc mạng lưới giao thông công cộng, thúc đẩy chuyển dịch sang phương tiện xanh. Nếu các chính sách này được triển khai đồng bộ, miễn phí xe buýt có thể trở thành chất xúc tác, giúp gia tăng nhanh lượng người sử dụng và tạo hiệu ứng lan tỏa. Khi đó, giao thông công cộng không còn là lựa chọn "bất đắc dĩ" mà dần trở thành lựa chọn ưu tiên của một bộ phận dân cư đô thị.

Tuy nhiên, chính ở điểm này cũng cần nhìn nhận một cách thẳng thắn. Miễn phí, tự thân nó, không phải là yếu tố quyết định. Câu hỏi quan trọng nhất cần được đặt ra không phải là người dân có sẵn sàng trả tiền hay không mà là vì sao họ chưa chọn xe buýt. Câu trả lời: Là vì sự bất tiện! Xe buýt chậm hơn xe máy, không bảo đảm giờ giấc, phải trung chuyển nhiều lần và thiếu tính linh hoạt. Những yếu tố này mới là rào cản thực sự và cũng là điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống giao thông công cộng hiện nay.

Nếu những hạn chế đó không được xử lý thì người đã đi xe buýt sẽ tiếp tục sử dụng và được hưởng lợi nhiều hơn, song nhóm người đang di chuyển bằng xe máy (lực lượng quyết định bài toán ùn tắc giao thông) có thể vẫn đứng ngoài cuộc. Khi đó, chính sách sẽ đạt được ý nghĩa an sinh nhưng chưa đạt được mục tiêu chiến lược là giảm áp lực giao thông và cải thiện môi trường đô thị.

Nói cách khác, miễn phí xe buýt có thể giúp "giữ chân" người dùng hiện hữu nhưng chưa đủ để "kéo" người dùng mới nếu chất lượng dịch vụ không thay đổi.

Chủ trương miễn phí xe buýt cho thấy một tư duy đổi mới trong điều hành đô thị, tiếp nối những quyết sách gần đây đã nhận được sự đồng thuận xã hội. Nhưng để chủ trương ấy mang lại kết quả tốt, điều quan trọng không nằm ở bản thân chính sách mà ở cách nó được đặt vào đúng vị trí trong tổng thể chiến lược. 

Khi xe buýt trở nên nhanh hơn, đúng giờ hơn, kết nối thuận tiện hơn thì chính sách miễn phí sẽ phát huy tối đa hiệu quả, giống như một cú hích cuối cùng để thay đổi hành vi trên diện rộng của cư dân đô thị.