Độc đáo trà Mã Dọ

Theo ông Nguyễn Nhi, ngụ xã Xuân Lộc - người mà hơn 50 năm nay, năm nào cũng leo núi hái trà - suốt mùa đông, cây trà Mã Dọ như ngủ yên. Chỉ khi tiết trời đủ ấm lúc lập xuân, cây trà mới đâm chồi, nảy lộc. Đây là thời điểm tốt nhất để người dân Xuân Lộc leo đến các đỉnh núi cao 500 - 700 m, hái về những búp trà tự nhiên non xanh.

Ngày Tết, bên tách trà Mã Dọ, những người lớn tuổi ở Xuân Lộc thường kể lại truyền thuyết nhà Nguyễn Ánh bị đoàn quân Tây Sơn truy đuổi năm xưa. Khi ông chạy qua đỉnh Cù Mông, cả người lẫn ngựa đều mệt nhoài, phải dừng lại nghỉ. Ngựa của ông tìm ăn những búp lá non rồi bỗng nhiên sung sức hẳn lên. Thấy vậy, ông cho quân lính hái những búp lá ấy nấu nước uống thử và cũng có cảm giác tỉnh táo, phấn chấn, khỏe khoắn.

"Khi tiếp tục hành trình chạy vào Nam, chúa Nguyễn Ánh không quên sai người hái những búp lá đó mang theo để uống phòng khi mỏi mệt. Về sau, khi đã lên ngôi, vua Gia Long vẫn thường xuyên cho người lên vùng núi cao Cù Mông vào dịp đầu xuân để hái chúng mang về dùng. Tên gọi Mã Dọ - tức dừng ngựa - cũng do chính ngài đặt" - ông Nguyễn Nhi nhắc lại chuyện xưa.

Trong khi đó, theo Đại Nam nhất thống chí, trên dãy Cù Mông có núi Mã Vụ rất cao lớn. Tên núi được đặt theo hình dáng của nó - "Mã" là ngựa, "Vụ" là sương mù. Núi Mã Vụ nhìn xa xa tựa chú ngựa đang phi nhanh trong sương mù. Trên đỉnh núi này có một loại trà sinh sống, là trà Mã Vụ.

Trà Mã Dọ còn có tên khác là Mã Võ, như người dân vùng Sông Cầu thường gọi. Tên gọi này xuất phát từ việc nhiều người nhận thấy ngọn núi nêu trên có hình dáng tựa ngựa múa… Tuy có nhiều tên gọi khác nhau nhưng Mã Dọ vẫn phổ biến nhất với cư dân địa phương và những người mê đắm loại trà rừng này.

Trà Mã Dọ mọc tự nhiên trên vùng núi cao nên việc thu hái búp non về chế biến rất vất vả. Người ta phải trèo lên những ngọn cây trà cao vút, mọc chênh vênh bên vách núi cheo leo để hái búp. Ai giỏi lắm thì mỗi ngày chỉ hái được khoảng 4 kg búp tươi; sau khi phơi, ủ cho ra 1 kg trà khô.

Búp trà non xanh hái về sẽ được xé nhỏ rồi rải trên nia phơi cho héo. Sau 2 giờ, những búp trà vừa héo được mang ra vò, chà cho đến khi nhàu nát rồi đưa vào ủ khoảng 4 giờ. Tiếp đó, trà lại được mang ra phơi trong nắng nhẹ buổi sáng...

Tất cả các công đoạn nêu trên đều được làm thủ công. Công phu là vậy nhưng nhờ giá trà Mã Dọ rất cao - lên đến 3 triệu đồng/kg, nên cũng giúp nhiều người dân có thu nhập dịp đầu năm.

Trà Mã Dọ có màu đen nhưng khi pha nước sôi sẽ chuyển sang màu hồng cánh sen rất đẹp. Nâng tách trà Mã Dọ lên môi, ta không chỉ cảm nhận được sự hòa quyện độc đáo giữa hương thơm thoang thoảng của núi rừng, vị ngọt thanh dịu pha chút đắng đót nơi đầu lưỡi rồi lắng lại vị ngọt sâu, mà còn nghe đâu đây như tiếng vó ngựa của đoàn quân nhà Nguyễn trong truyền thuyết.

Theo Vụ Khoa học Công nghệ và Môi trường - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trà Mã Dọ chứa nhiều axít amin thiết yếu và các khoáng chất vi lượng cần thiết. Ngoài ra, trà Mã Dọ còn chứa các hoạt chất tanin, flavonoid polyphenol, catechin - giúp kháng khuẩn, bảo vệ tế bào, chống lão hóa, phòng ngừa ung thư. Quá trình lên men tự nhiên của trà Mã Dọ cũng làm tăng hàm lượng GABA - một chất dẫn truyền thần kinh, giúp thư giãn, giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ.

Các hoạt chất trong trà Mã Dọ còn được cho là giúp thanh lọc, loại bỏ độc tố, hỗ trợ hiệu quả chức năng gan, phổi, làm sạch đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa, thúc đẩy lưu thông máu vi mạch, giúp cơ thể tỉnh táo mà không hồi hộp. Có lẽ chứa nhiều hoạt chất hữu ích như vậy nên dù giá cao ngất ngưởng, trà Mã Dọ vẫn được rất nhiều người tìm mua dịp Tết.

Để bảo tồn giống trà quý này, nhiều người dân Xuân Lộc đã lên vùng núi cao tìm nhổ những cây con về trồng quanh vườn nhà. Nhiều gia đình, như hộ ông Nguyễn Nhi, còn trồng được cả vườn trà Mã Dọ.

Từ năm 2020, một đề tài nghiên cứu nhân giống, bảo tồn trà Mã Dọ đã được Trường Đại học Phú Yên thực hiện thành công. Sau đó, nhà trường đã chuyển giao kết quả cho ngành nông nghiệp và môi trường nhân giống trà này tại một số địa phương.