Giám sát chặt chẽ

Giá xăng tăng không dừng lại ở cây xăng, mà lan thẳng vào tiền ăn, tiền đi lại, tiền thuê nhà, cước vận chuyển và giá cả hàng hóa hằng ngày. Trong khi đó, tiền lương của NLĐ thường điều chỉnh chậm, thậm chí "đứng yên" trong nhiều tháng. Vì vậy, mọi thay đổi trong cơ chế điều hành giá xăng dầu đều tác động trực tiếp đến túi tiền và đời sống của người làm công ăn lương.

Dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu cho phép DN tự quyết giá bán là một bước đi theo hướng thị trường, phù hợp với xu thế chung. Thay vì Nhà nước can thiệp trực tiếp vào từng mức giá, DN được quyền định giá, còn Nhà nước chuyển sang vai trò giám sát. Về nguyên lý kinh tế, đây là hướng đi đúng. Tuy nhiên, với xăng dầu - mặt hàng thiết yếu, có ảnh hưởng dây chuyền đến toàn bộ nền kinh tế - vấn đề không nằm ở việc "có cho tự định giá hay không", mà là "tự định giá trong khuôn khổ nào để NLĐ không trở thành bên gánh rủi ro lớn nhất".

Dự thảo cho thấy Nhà nước không "buông" hoàn toàn. Giá bán lẻ xăng dầu vẫn phải được hình thành từ các cấu phần cụ thể như giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Cách tiếp cận này cho thấy tư duy quản lý đã thay đổi, không áp đặt một con số cứng nhưng kiểm soát chặt cách hình thành giá. Với NLĐ, điều quan trọng không phải là ai quyết giá, mà là giá đó có phản ánh đúng chi phí thực hay không.

Một điểm đáng chú ý là chi phí kinh doanh định mức - yếu tố dễ bị "đẩy cao" - được neo theo nguyên tắc lấy mức hiện hành làm cơ sở, điều chỉnh theo CPI và rà soát định kỳ. Nếu thực hiện nghiêm túc, quy định này sẽ buộc DN phải tiết giảm chi phí, nâng cao hiệu quả thay vì chuyển gánh nặng sang giá bán. Dự thảo cũng cho phép cộng thêm chi phí đối với các địa bàn xa cảng, xa kho nhưng giới hạn trần không quá 2% giá bán lẻ và yêu cầu chi phí phải hợp lý, hợp lệ, có kiểm toán. Tuy nhiên, từ góc nhìn NLĐ, rủi ro lớn nhất nằm ở khâu thực thi. Ngoại lệ, nếu không được định nghĩa rõ ràng và giám sát chặt chẽ, rất dễ trở thành "khe cửa" để giá xăng tăng thêm mà người tiêu dùng không có cách nào kiểm chứng.

Dự thảo cũng yêu cầu DN kê khai giá sau khi điều chỉnh và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý. Đây là bước tiến về quản trị, nhưng với NLĐ, kê khai sau khi tăng giá là chưa đủ. Điều cần thiết hơn là cơ quan quản lý phải sử dụng dữ liệu đó để phát hiện sớm các đợt tăng giá bất thường, sự chênh lệch không hợp lý giữa giá bán và chi phí đầu vào.

Muốn cơ chế tự định giá không trở thành "tự do tăng giá", cần 3 hàng rào rõ ràng. Thứ nhất là minh bạch thực chất cấu phần giá phải được chuẩn hóa, giải trình được và kiểm tra được. Thứ hai là kỷ luật cạnh tranh phải giám sát chặt hành vi lạm dụng vị thế thị trường, không để sức mạnh thị trường lấn át lợi ích xã hội. Thứ ba là thực thi đủ mạnh vi phạm phải bị xử lý nhanh, nghiêm và buộc khắc phục hậu quả, để không DN nào coi đó là "chi phí kinh doanh".

Tự định giá xăng dầu là xu hướng tất yếu. Nhưng với một mặt hàng gắn chặt với đời sống NLĐ, thị trường chỉ thực sự lành mạnh khi quyền định giá của DN được đặt trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ và thực thi nghiêm minh.