Gỡ rào cản cho điện mặt trời mái nhà tự dùng

Nghị định 133/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực điện lực có hiệu lực từ ngày 25-5 có nhiều quy định cần lưu ý để tránh bị xử phạt.

Những thủ tục quan trọng cần biết

Theo quy định, đối với điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ có đấu nối với hệ thống điện quốc gia, nếu người dân không thông báo hoặc vi phạm quy định về đấu nối, đăng ký nguồn điện thì có thể bị xử phạt từ cảnh cáo đến 20 triệu đồng, thậm chí lên tới 100 triệu đồng.

Ngoài tiền phạt, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị tịch thu tang vật, tước quyền sử dụng chứng chỉ hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn.

Những quy định trên khiến một bộ phận người dân lo lắng rằng thủ tục sẽ phức tạp và rủi ro pháp lý cao. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc ban hành quy định và chế tài là cần thiết để bảo đảm an toàn hệ thống điện và quyền lợi của các bên liên quan.

PGS-TS Dương Trung Kiên, chuyên gia quản lý và ứng dụng công nghệ năng lượng, nhấn mạnh điện năng là một loại hàng hóa đặc biệt, việc sản xuất và sử dụng điện phải tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Do hệ thống điện mặt trời mái nhà có sự kết nối với lưới điện quốc gia nên không thể hiểu đơn giản là "tự sản xuất để tự dùng", mà cần có sự quản lý của nhà nước để bảo đảm vận hành an toàn, ổn định.

Theo ông Kiên, quy trình thủ tục hiện nay được cải tiến đáng kể so với trước đây. Cụ thể, trước kia, sau khi hoàn thành lắp đặt, các hộ gia đình phải thực hiện thủ tục xin cấp phép, dẫn đến tình trạng quá tải hồ sơ tại cơ quan quản lý. Khi Nghị định 58/2025 ban hành, quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới, cơ chế đã được "cởi trói" đáng kể. Người dân chỉ cần thực hiện thủ tục thông báo tới đơn vị điện lực và Sở Công Thương, kèm theo thiết kế hệ thống để được ghi nhận. Điều này giúp giảm áp lực cho cơ quan quản lý, đồng thời tạo điều kiện để người dân chủ động hơn trong việc triển khai lắp đặt.

Ở góc độ doanh nghiệp cung cấp giải pháp lắp đặt điện mặt trời mái nhà, ông Lê Nhật Minh, Giám đốc Kinh doanh Công ty TNHH Công nghệ và Thiết bị TNE, cũng nhận xét các thủ tục liên quan đã khá rõ ràng và dễ tiếp cận. Người dân có thể tìm hiểu và thực hiện thông qua Cổng Dịch vụ công quốc gia với toàn bộ quy trình, mẫu đơn và danh mục hồ sơ cần chuẩn bị đều được hướng dẫn chi tiết. Ngoài ra, người dân hoàn toàn có thể nhờ các đơn vị thi công hệ thống điện mặt trời hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ và nộp thay nên quy trình triển khai thực tế đã thuận tiện và giảm bớt rào cản về thủ tục.

Sẽ có thêm cơ chế thúc đẩy

Theo Bộ Công Thương, tổng công suất điện mặt trời của Việt Nam, bao gồm điện mặt trời mái nhà và điện mặt trời quy mô lớn, hiện đạt hơn 19.000 MW, thuộc nhóm dẫn đầu Đông Nam Á về phát triển điện mặt trời.

Theo định hướng tại Quy hoạch Điện VIII, quy mô phát triển loại hình điện năng này trong thời gian tới sẽ còn tăng rất nhanh và mạnh. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 50% mái nhà của các cơ quan, công sở và hộ gia đình được lắp đặt, che phủ bằng điện mặt trời.

Thừa nhận đây là mục tiêu rất lớn, ông Trịnh Quốc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Điện lực - Bộ Công Thương, cho hay để thực hiện, bộ đang được Chính phủ giao xây dựng, trình Thủ tướng ban hành quyết định về cơ chế khuyến khích, thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà trong các hộ gia đình. Dự thảo quyết định này đã được Bộ Công Thương xây dựng, gửi xin ý kiến các bộ, ngành và đang trình Thủ tướng xem xét, phê duyệt.

"Chúng tôi kỳ vọng các cơ chế hỗ trợ phát triển điện mặt trời mái nhà cho hộ gia đình khi được Thủ tướng phê duyệt sẽ là cú hích quan trọng để tạo thêm động lực, đồng thời tháo gỡ những rào cản, vướng mắc, qua đó thúc đẩy phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn tới" - ông Trịnh Quốc Vũ nhấn mạnh.

TS Trần Huỳnh Ngọc, chuyên gia cao cấp tại Alluvium Group, lưu ý rằng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã quy định công suất lắp đặt điện mặt trời mái nhà không được vượt quá công suất tiêu thụ đỉnh của hộ gia đình hoặc doanh nghiệp. Quy định này nhằm bảo đảm mục tiêu chính của điện mặt trời mái nhà là phục vụ nhu cầu tại chỗ, giảm áp lực cho hệ thống điện thay vì phát triển để bán điện.

Trong trường hợp có điện dư vào những thời điểm sản lượng cao hơn nhu cầu, TS Trần Huỳnh Ngọc chỉ rõ dự thảo chính sách đang xem xét cho phép bán lại cho EVN với tỉ lệ lên tới khoảng 50% sản lượng dư. Tuy nhiên, doanh nghiệp và hộ gia đình nên tập trung vào mục tiêu chính là tiết kiệm chi phí điện bằng cách giảm lượng điện phải mua từ lưới.

Về việc lựa chọn thiết bị, các chuyên gia khuyến nghị người dùng nên ưu tiên nhà cung cấp uy tín, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật trong nước và quốc tế. Lựa chọn thiết bị giá rẻ, không rõ nguồn gốc có thể giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn về chất lượng, độ bền và chi phí bảo trì sau này, gây hệ quả là bài toán kinh tế không đạt hiệu quả như kỳ vọng.