Hệ lụy từ việc đua nhau sản xuất theo phong trào

Những ngày gần đây, dọc các tuyến giao thông ở ĐBSCL, hình ảnh nhà vườn mang sầu riêng ra ven đường đổ thành đống rồi chờ đợi người tiêu dùng "giải cứu" đã trở nên quen thuộc. Đây là giải pháp tình thế khi giá xuất khẩu loại "trái cây vua" này xuống mức thấp kỷ lục.

Vớt vát vốn liếng, công sức đầu tư

Thực tế, giá sầu riêng Ri6 nguyên trái hiện chỉ còn 20.000 - 40.000 đồng/kg, tùy loại. Mức giá này thấp hơn đáng kể so với chi phí sản xuất, khiến nhiều nhà vườn rơi vào cảnh thua lỗ. Không ít người buộc phải bán lẻ từng trái sầu riêng để vớt vát phần nào vốn đầu tư.

Bà Trần Thị Thúy - ngụ xã Phong Điền, TP Cần Thơ - cho biết vụ sầu riêng này, gia đình bà thu hoạch khoảng 10 tấn nhưng không thấy thương lái thu mua. Nguyên nhân được đưa ra là xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc chững lại, doanh nghiệp hạn chế thu mua, kéo theo hệ thống thương lái cũng ngưng giao dịch.

Trước thực trạng này, gia đình bà Thúy phải mang sầu riêng ra đường bán, mỗi ngày được vài trăm ký. Không chỉ bán nguyên trái, bà cũng như nhiều nhà vườn còn tách múi sẵn với giá khoảng 150.000 đồng/kg nhằm thu hút thêm người mua. "Giá mềm giúp sức mua tăng nhưng đây chỉ là giải pháp tạm thời, không thể giải quyết lượng hàng lớn đang tồn đọng" - bà lo ngại.

Nhiều ý kiến cho rằng thực tế tiêu thụ sầu riêng hiện nay là hệ lụy của một giai đoạn phát triển nóng. Năm 2022, khi Việt Nam và Trung Quốc ký kết Nghị định thư về kiểm dịch thực vật đối với sầu riêng xuất khẩu từ nước ta, loại trái cây này lập tức trở thành "ngôi sao" của ngành nông nghiệp.

Giá cao, đầu ra rộng mở đã kích thích phong trào trồng sầu riêng lan rộng khắp ĐBSCL. Nhiều người dân nhanh chóng chuyển đổi cây trồng, thậm chí phá bỏ vườn cây khác để ưu tiên trồng sầu riêng. Việc không ít người trở nên khấm khá nhờ trồng sầu riêng càng thúc đẩy làn sóng đầu tư mới. Tuy nhiên, sự phát triển thiếu kiểm soát đã khiến nguồn cung tăng nhanh hơn nhu cầu.

Theo ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, diện tích sầu riêng của tỉnh đã lên tới 34.000 ha, với sản lượng hơn 500.000 tấn mỗi năm. Dù vậy, tỉ lệ xuất khẩu chính ngạch chỉ khoảng 10%, phần lớn vẫn phụ thuộc vào thị trường nội địa hoặc xuất khẩu tiểu ngạch.

Chi phí sản xuất sầu riêng hiện khoảng 35.000 đồng/kg nên để có lãi, giá bán phải ít nhất 40.000 - 50.000 đồng/kg. Với mức giá hiện tại, nhiều nhà vườn lỗ 5.000 - 10.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn nếu tính đủ chi phí đầu tư dài hạn.

Cân đối cung - cầu

Sầu riêng không phải là cá biệt, tình trạng tương tự cũng đang xảy ra với nhiều nông sản, thủy sản khác tại ĐBSCL, điển hình là lươn nuôi không bùn.

Sau dịch COVID-19, mô hình nuôi lươn không bùn phát triển mạnh tại nhiều địa phương ở ĐBSCL. Có thời điểm, giá lươn thương phẩm lên tới 90.000 - 100.000 đồng/kg, mang lại lợi nhuận cao cho người nuôi, trung bình khoảng 400 triệu đồng/năm với diện tích 100 m².

Tuy nhiên, việc mô hình nuôi lươn không bùn phát triển tràn lan đã khiến thị trường nhanh chóng bão hòa. Theo thống kê của Hội Nông dân TP Cần Thơ và tỉnh Cà Mau, 2 địa phương này hiện còn khoảng 4.100 tấn lươn đến kỳ thu hoạch nhưng chưa có đầu ra. Giá lươn đã giảm xuống mức 36.000 - 43.000 đồng/kg, trong khi chi phí sản xuất từ 65.000 đồng/kg trở lên, khiến người nuôi thua lỗ nặng, đang trông chờ được "giải cứu".

Ông Nguyễn Văn Sử, Chủ tịch Hội Nông dân TP Cần Thơ, nhận xét nguyên nhân cốt lõi được nhận định là do phong trào nuôi lươn không bùn phát triển quá nhanh, mang tính tự phát và thiếu quy hoạch. Người dân thấy lợi nhuận trước mắt đã ồ ạt đầu tư, dẫn đến tình trạng cung vượt cầu.

Ông Sử cho biết: "Hội Nông dân TP Cần Thơ đang rà soát thực tế, phối hợp với các ngành tìm đầu ra, kết nối tiêu thụ và hỗ trợ người dân bán hàng qua nhiều kênh. Rút kinh nghiệm từ chuyện lươn nuôi và các thủy sản, nông sản khác, chúng tôi sẽ tổ chức lại việc sản xuất bài bản hơn. Việc nuôi trồng phải theo quy trình, quy chuẩn và nhất là phải có sự liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất với đơn vị tiêu thụ".

Thời gian qua, nhiều loại nông sản ở ĐBSCL như cam sành, mít Thái, xoài Đài Loan, xoài Thái… cũng dần rớt giá. Các loại trái cây này từng được người dân đổ xô trồng ồ ạt theo phong trào, trong khi chưa tìm được đầu ra ổn định.

Mới đây, ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, đã yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ động xây dựng đề án phát triển sầu riêng, mít... trên địa bàn một cách bài bản, thay vì để sản xuất tự phát như lâu nay. Ngành nông nghiệp phải khẩn trương rà soát, đánh giá lại các vùng trồng, tầm soát khu vực có nguy cơ nhiễm kim loại nặng (cadimi); xây dựng ngay kế hoạch lấy mẫu đất, có giải pháp xử lý kỹ thuật kịp thời cho nhà vườn...