Mộ Thần Thái Giám và huyền tích bạch mã giữa đất Phú Hài

Xuân về trên dải đất Phan Thiết, nắng mới hong vàng những mái nhà ven biển. Giữa nhịp sống hiện đại đang lan dần theo từng con phố, có những khoảnh khắc không gian như chậm lại, mở ra một lối đi về miền ký ức.

Chú ngựa trắng kiên trung

Nằm ẩn mình bên trong khu dân cư cạnh đường Nguyễn Thông, tuyến ven biển nối trung tâm Phan Thiết với Mũi Né, có một khu mộ cổ lặng lẽ được người dân tìm đến thắp hương mỗi độ xuân về. Đó là Mộ Thần Thái Giám – nơi an nghỉ của một nhân vật vừa bước ra từ lịch sử, vừa hóa thân thành huyền thoại trong tâm thức cộng đồng.

Khu mộ xây bằng gạch đá ong, tường rào bao quanh, chia làm hai gian, đứng trang nghiêm giữa làng mạc của người dân phường Phú Hài xưa (nay là phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng).

Hai bên lối vào, tượng bạch mã thắng yên cương phủ phục, đầu hướng về phần mộ phía sau. Trong khuôn viên còn có phần mộ mang tên "Ông Đội Cửa" – người thân cận của vị thái giám – gợi nhắc một mối giao tình không phai giữa người với người, giữa người với vật.

Theo truyền thuyết, vị thái giám quê ở vùng Thừa Thiên – Huế, từng theo hầu vua Gia Long, hộ tống quân đi chinh chiến trong những năm biến động cuối thế kỷ XVIII. Trong một trận đánh tại Thuận Mỹ (nay thuộc phường Hàm Thắng, Lâm Đồng), ông bị trọng thương và qua đời. Truyền thuyết kể rằng con bạch mã trung thành đã lội qua sông, mang thi hài chủ trên lưng về làng Sơn Thủy – Phú Hài, rồi kiệt sức ngã khuỵu. 

Dân trong làng cảm động về sự trung nghĩa ấy nên đã an táng cho người và ngựa tại đây. Hàng năm đều chăm sóc mộ phần và cúng giỗ trang trọng. Và dường như được sự che chở và phù hộ của thần Thái giám, dân trong làng luôn được sống trong an lành và sung túc.

Câu chuyện ấy, dù có những dị bản khác nhau, vẫn sống bền bỉ trong ký ức người dân như một huyền thoại cảm động về lòng trung nghĩa.

Không chỉ tồn tại trong lời kể, câu chuyện còn được ghi dấu trong sử liệu và sắc phong triều đình. Năm 1824, dưới triều vua Minh Mạng, một sắc phong đã ghi nhận vị Thái Giám Bạch Mã "có công đức giúp nước, che chở dân lành", phong tặng danh hiệu "Lợi Vật chi thần" và cho thờ phụng trong làng. Sắc phong hiện vẫn được lưu giữ tại đình làng An Hải, cách khu mộ vài cây số. Những dòng chữ Hán khắc trên bia mộ và sự ghi nhận trong Đại Nam nhất thống chí cho thấy tín ngưỡng này đã bám rễ sâu trong cả dân gian lẫn chính sử.

Nhắc nhớ lòng trung nghĩa

Năm 1924, khu mộ được trùng tu khang trang, biển đề "Mộ Thần Thái Giám" được dựng lên, chính thức xác lập nơi đây như một di tích tâm linh. Trong tâm thức người Phú Hài, vị thái giám không chỉ là nhân vật lịch sử, mà còn là thần hộ mệnh, thành hoàng bảo trợ cho cuộc sống yên lành nơi vùng đất mới lập.

Ngày xuân ghé thăm mộ, người ta không chỉ thắp hương để tưởng nhớ vị thần đã chở che cho dân làng mà như còn tìm cho mình sự bình yên.

Mỗi ngày ở khu mộ thường không đông người, nhưng hiếm khi vắng hương khói. Cụ Trần Lâm, một người cao tuổi sống gần đó kể rằng từ thuở nhỏ đã được cha dặn: "Đi ngang mộ thì chào một tiếng, có chuyện gì trong nhà thì thắp nén nhang báo với ông". Với người dân nơi đây, vị thần Thái giám không ở đâu xa, mà hiện diện trong đời sống tinh thần hằng ngày.

"Ông là người theo vua lo việc quân, sống ngay thẳng, không hại dân. Ngựa của ông cũng trung thành đến lúc chết" - ông Hai, một bậc cao niên tại đình làng An Hải nói. 

Các dị bản truyền khẩu khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: sự gắn bó giữa con người với vận mệnh đất nước trong giai đoạn biến động. Một nhà nghiên cứu văn hóa địa phương cho rằng, việc dân làng thờ một thái giám – tầng lớp ít khi trở thành đối tượng thờ tự – cho thấy cách người dân Phú Hài xưa nhìn lịch sử từ một góc rất riêng: họ tôn vinh đạo đức và nghĩa khí hơn là chức tước. Hình tượng bạch mã đi cùng thái giám đã đưa câu chuyện vượt ra khỏi phạm vi lịch sử, trở thành biểu tượng văn hóa, nơi con người gửi gắm niềm tin vào cái thiện, cái trung và cái nghĩa.

Sắc phong triều Minh Mạng là sự ghi nhận của nhà nước phong kiến, nhưng điều giữ cho tín ngưỡng này sống đến hôm nay chính là sự tôn thờ của người dân Phú Hài. Hàng trăm năm qua, khu mộ được trùng tu, quét dọn, câu chuyện được nhắc lại qua bao thế hệ.

Giữa nhịp sống đô thị du lịch đang mở rộng, khu mộ Thần Thái Giám vẫn lặng lẽ nằm đó, không phô trương, không bảng biển rực rỡ. Chính sự lặng lẽ ấy tạo nên giá trị riêng: một khoảng không gian để con người chậm lại, nhớ về những chuẩn mực đạo lý được gìn giữ qua bao đời.