"Nhạc trưởng" cho nông sản

Đây không phải là câu chuyện mới, mà liên tục lặp lại. Trong bối cảnh thế giới đã thay đổi rất nhiều nhưng tư duy phát triển nông nghiệp của chúng ta vẫn chưa thay đổi tương xứng. Trước đây, nếu các thị trường châu Âu, Mỹ, Nhật Bản… vốn nổi tiếng khó tính với những quy định nghiêm ngặt về tiêu chuẩn nhập khẩu trái cây, nông sản, trong khi thị trường Trung Quốc tương đối dễ tính hơn thì hiện tại, bức tranh đã thay đổi nhiều. Trung Quốc vốn là thị trường xuất khẩu trái cây chủ lực của Việt Nam ngày càng tăng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chất lượng và an toàn thực phẩm.

Đơn cử với mặt hàng sầu riêng, khoảng 5 năm trước, khi đi khảo sát một số tỉnh, thành trên cả nước, thấy bà con nông dân đổ xô mở rộng diện tích trồng, tôi đã cảnh báo rằng giá cao sẽ không kéo dài vì ai cũng trồng thì sớm muộn cung sẽ vượt cầu. Có điều, khi nông dân đã lỡ đầu tư trồng với số vốn ban đầu không nhỏ thì rất khó thay đổi. Và vừa rồi, nông dân ở miền Tây thu hoạch sầu riêng chính vụ nhưng giá rớt mạnh, nhiều nhà vườn có một năm thua lỗ…

Bài toán quan trọng nhất lúc này là phải phát triển mạnh công nghiệp chế biến; quy hoạch lại sản xuất và thay đổi tư duy phát triển nông nghiệp - không nên theo đuổi số lượng mà phải theo đuổi giá trị và sự khác biệt. Nông sản vẫn xuất sang Trung Quốc nhưng phải làm tốt chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ quy chuẩn để có thể bán với giá cao hơn mà thị trường vẫn chấp nhận. Tư duy xuyên suốt của ngành nông nghiệp phải là tạo ra giá trị, chứ không phải chạy theo sản lượng.

Việt Nam không thể cạnh tranh bằng sản lượng với những quốc gia có năng suất rất cao, cần tập trung vào những sản phẩm có giá trị gia tăng, có sự khác biệt và bản sắc riêng. Cần phát triển ngành công nghiệp chế biến và thị trường nội địa. Thực tế, đến mùa thu hoạch, bà con thường không xử lý kịp lượng nông sản lớn. Nếu có những doanh nghiệp đủ năng lực thu mua, chế biến và tìm đầu ra thì áp lực "được mùa mất giá" sẽ giảm đáng kể. Những doanh nghiệp này, nếu tư nhân không làm được hoặc không muốn làm, Nhà nước nên mạnh dạn thành lập doanh nghiệp nhà nước chuyên về chế biến nông sản với công nghệ tiên tiến. Doanh nghiệp này không chỉ theo đuổi mục tiêu lợi nhuận đơn thuần mà còn gắn với trách nhiệm xã hội, trách nhiệm cộng đồng và trách nhiệm đối với ngành hàng.

Thực tế, nông dân không thể vừa sản xuất vừa nắm bắt thị trường, vừa lo tiêu chuẩn vừa tự đi tìm đầu ra nên họ cần doanh nghiệp đứng ra hướng dẫn nông dân sản xuất theo tiêu chuẩn, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và bao tiêu sản phẩm. Theo tôi, doanh nghiệp nhà nước là mô hình phù hợp nhất để thực hiện vai trò này.

Ngoài ra, cần nhìn nhận lại khái niệm nông nghiệp công nghệ cao. Việt Nam không thiếu công nghệ lai tạo giống hay kỹ thuật canh tác để tăng năng suất. Điều còn thiếu là làm sao để sản xuất gần gũi với tự nhiên hơn: tư duy nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn và nông nghiệp xanh… Khi đó, ngành nông nghiệp hoàn toàn có thể đóng góp lớn cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế.