Thảm họa núi lửa quy mô toàn cầu trong tương lai nhiều khả năng không bắt nguồn từ những cái tên quen thuộc như Etna ở Ý hay Yellowstone tại Mỹ.
Nguy cơ lớn hơn đến từ các núi lửa hẻo lánh, ít được nghiên cứu và hầu như không có hệ thống theo dõi thường xuyên. Các nhà khoa học cho rằng những "quái vật lửa" ẩn mình này phun trào thường xuyên hơn nhiều so với nhận thức phổ biến.
Tại các khu vực như vành đai Thái Bình Dương, Nam Mỹ và Indonesia trung bình cứ khoảng 7 -10 năm lại xuất hiện một vụ phun trào từ một núi lửa "chưa từng được ghi nhận trong lịch sử".
Điều đáng lo ngại là các vụ núi lửa bất ngờ "thức giấc" ấy gây tác động không chỉ giới hạn trong phạm vi địa phương mà còn có thể lan rộng khắp khu vực, thậm chí toàn cầu.
Núi lửa El Chichón ở Mexico đã phun trào dữ dội vào năm 1982 sau nhiều thế kỷ ngủ yên. Ảnh: Michael Cassidy
"Ngủ" rất sâu vẫn tỉnh giấc
Thực tế gần đây đã cho thấy rõ mức độ khó lường của các núi lửa ít được chú ý. Tháng 11-2025, núi lửa Hayli Gubbi ở Ethiopia bất ngờ phun trào lần đầu tiên được ghi nhận, ít nhất là lần đầu tiên trong khoảng 12.000 năm theo các dữ liệu địa chất hiện có.
Các cột tro bụi từ núi lửa Hayli Gubbi bốc cao khoảng 13,7 km lên bầu trời trong khi nham thạch rơi xuống tận Yemen và trôi dạt vào không phận miền Bắc của Ấn Độ, gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động hàng không cũng như môi trường khu vực.Tương tự, núi lửa El Chichón ở Mexico vốn ngủ yên sau nhiều thế kỷ và gần như không được theo dõi đã "bừng tỉnh", phun trào dữ dội vào năm 1982.
Chuỗi phun trào này khiến giới chức Mexico hoàn toàn bất ngờ. Hậu quả nó để lại thực sự kinh hoàng khi những dòng thác nóng gồm đá, tro và khí núi lửa san phẳng nhiều khu rừng rậm, chặn dòng sông ngòi, phá hủy nhà cửa. Thậm chí tro bụi còn rơi xa tới Guatemala.
Đau đớn hơn, vụ phun trào còn khiến khoảng 2.000 nạn nhân thiệt mạng và 20.000 người khác phải sơ tán, biến El Chichón thành thảm họa núi lửa nghiêm trọng nhất lịch sử Mexico thời hiện đại.
Tác động của vụ phun trào từ núi lửa El Chichón không dừng lại ở phạm vi quốc gia. Lượng lưu huỳnh phát tán lên tầng khí quyển đã hình thành các hạt phản xạ khiến bán cầu Bắc tạm thời mát hơn và làm dịch chuyển gió mùa châu Phi xuống phía Nam. Hệ quả là gây ra hạn hán nghiêm trọng tại nhiều khu vực ở châu Phi.
Hình ảnh núi lửa Etna trên đảo Sicily của Ý bắt đầu phun trào từ ngày 24 và tiếp diễn đến ngày 29-12-2025. Ảnh: AP
Nơi "soi" kỹ, nơi lơ là
Hiện chưa đến một nửa số núi lửa đang hoạt động trên thế giới được giám sát thường xuyên.
Nghiên cứu khoa học vẫn tập trung chủ yếu vào một số núi lửa nổi tiếng. Thậm chí, số công trình công bố về riêng núi Etna còn nhiều hơn tổng số nghiên cứu về khoảng 160 núi lửa tại Indonesia, Philippines và Vanuatu.
Đây là những khu vực có mật độ dân cư sinh sống gần núi lửa cao bậc nhất thế giới trong khi mức độ hiểu biết khoa học còn hạn chế.
Một phần nguyên nhân khiến các núi lửa ít được quan tâm đúng mức đến từ "tâm lý quen thuộc": con người thường có xu hướng cho rằng những gì đã yên ắng trong thời gian dài sẽ tiếp tục "bình yên".
Các ví dụ nổi bật như đám mây tro ở Iceland năm 2010 dễ được ghi nhớ và tạo cảm giác đe dọa hơn hẳn các núi lửa lâu không phun trào.
Điều này dẫn đến hệ quả là nguồn lực chỉ được tăng cường sau khi thảm họa đã xảy ra. Thực tế cho thấy khoảng 3/4 các vụ phun trào lớn trong lịch sử xuất phát từ những ngọn núi lửa đã "ngủ yên" ít nhất 100 năm.
Giới chuyên gia nhấn mạnh công tác phòng ngừa cần mang tính chủ động thay vì chỉ phản ứng khi "sự đã rồi".
Để thu hẹp khoảng trống hiện nay, thế giới cần chuyển trọng tâm đầu tư sang các núi lửa ít được theo dõi tại Mỹ Latin, Đông Nam Á, châu Phi và khu vực Thái Bình Dương.
Khi có hệ thống giám sát hiệu quả, cộng đồng được trang bị kiến thức ứng phó và khi cơ chế phối hợp giữa nhà khoa học với chính quyền vận hành thông suốt thì hàng ngàn sinh mạng có thể được bảo vệ, theo Conversation.
Thực tế, nhiều thảm họa đã được ngăn chặn nhờ cách tiếp cận này như tại Philippines năm 1991, tại Indonesia năm 2019 và tại đảo Saint Vincent năm 2021.
Cộng dồn thiệt hại
Những biến động khí hậu do núi lửa gây ra vốn đã đẩy nhiều cộng đồng vào tình trạng dễ tổn thương. Nếu nó xảy ra trong bối cảnh nghèo đói và xung đột thì thảm họa nhân đạo là điều khó tránh khỏi.
Nạn đói tại Ethiopia và khu vực Đông Phi giai đoạn 1983-1985 đã cướp đi sinh mạng khoảng 1 triệu người, đồng thời thu hút sự chú ý toàn cầu với các chiến dịch kêu gọi hỗ trợ quy mô lớn như Live Aid.
Có điều, ít người biết chính một ngọn núi lửa hẻo lánh ở Trung Mỹ bất ngờ "thức giấc" đã gián tiếp góp phần vào chuỗi hệ quả thảm khốc này.
Các vụ phun trào lớn không chỉ đe dọa cộng đồng sống lân cận mà còn có thể làm nhiệt độ toàn cầu giảm tạm thời, làm xáo trộn quy luật gió mùa và ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp trên diện rộng.
và quét mã QR
Bình luận (0)