Nỗi lo khi hiệp ước hạt nhân Nga - Mỹ hết hạn

Nếu không được gia hạn, sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên kể từ năm 1972 sẽ không còn thỏa thuận kiểm soát vũ khí lớn nào có cơ chế kiểm chứng nhằm giới hạn kho vũ khí hạt nhân chiến lược của hai nước này. Các chuyên gia kiểm soát vũ khí đã bày tỏ lo ngại về nguy cơ thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh hạt nhân không còn được kiểm soát giữa lúc căng thẳng địa chính trị toàn cầu tiếp tục gia tăng.

Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov hôm 3-2 nhắc lại đề nghị của Nga về việc gia hạn thỏa thuận thêm một năm, đồng thời cảnh báo nếu Mỹ từ chối làm thế, điều đó sẽ "gây hại nghiêm trọng tới an toàn toàn cầu cũng như an ninh chiến lược". Trước đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất gia hạn tạm thời trong một năm đối với các giới hạn định lượng của hiệp ước sau khi văn kiện này hết hiệu lực, đồng thời cho rằng bước đi này sẽ giúp hai bên có thêm thời gian đàm phán thỏa thuận mới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump gọi đề xuất trên là một "ý tưởng hay" nhưng bày tỏ mong muốn thúc đẩy một thỏa thuận mới "tốt hơn" và có sự tham gia của các cường quốc hạt nhân khác, đặc biệt là Trung Quốc. Đáp lại, Nga cho rằng các thành viên NATO sở hữu vũ khí hạt nhân là Pháp và Anh cũng phải được tính đến trong mọi khuôn khổ thỏa thuận.

Hiệp ước New START được ký lần đầu vào năm 2011 nhằm tiếp nối các nỗ lực giảm thiểu rủi ro hạt nhân. Đến năm 2021, hiệp ước này được gia hạn thêm 5 năm. Theo thỏa thuận, Nga và Mỹ cam kết triển khai không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và tối đa 700 tên lửa tầm xa cùng máy bay ném bom chiến lược; giới hạn tổng số tên lửa đạn đạo liên lục địa được triển khai ở mức 800 đơn vị. Hai nước cũng cho phép mỗi bên tiến hành tối đa 18 cuộc thanh sát mỗi năm tại các cơ sở vũ khí hạt nhân chiến lược của bên còn lại nhằm bảo đảm không vi phạm các giới hạn của hiệp ước. Các cuộc thanh sát này đã bị tạm dừng vào tháng 3-2020 do đại dịch COVID-19 và chưa được nối lại cho đến nay.

Đến năm 2023, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố đình chỉ việc Moscow tham gia Hiệp ước New START, viện dẫn những hành động thù địch từ phía Mỹ. Điều này đồng nghĩa Nga ngừng tham gia các hoạt động thanh sát và chia sẻ dữ liệu, nhưng trên danh nghĩa vẫn là một bên của hiệp ước. Diễn biến này buộc hai nước phải dựa vào năng lực tình báo riêng để đánh giá mức độ tuân thủ của bên kia.