"Sa mạc thông tin": Tài trợ công cứu nguy báo chí địa phương

Theo báo cáo "Hiện trạng tin tức địa phương năm 2025" của Mỹ, các tờ báo đang biến mất với tốc độ nhanh chóng, chỉ tính riêng năm 2024 đã có hơn 130 tờ báo đóng cửa tại Mỹ. Số lượng việc làm trong ngành báo chí đang trượt dốc. Mặc dù các trang tin kỹ thuật số độc lập và trang thuộc mạng lưới vẫn có sự tăng trưởng nhất định, các dự án khởi nghiệp này vẫn tập trung chủ yếu ở khu vực thành thị và chưa xuất hiện đủ nhanh để bù đắp cho những mất mát ở các khu vực khác.

Hệ lụy "sa mạc tin tức"

Hậu quả là các "sa mạc tin tức", những khu vực cực kỳ khan hiếm nguồn tin tức địa phương đáng tin cậy, tiếp tục lan rộng. Năm 2005, hơn 150 hạt ở Mỹ thiếu nguồn tin địa phương và hiện nay, con số này là hơn 210. Trong khi đó, ngành báo chí tiếp tục đối mặt với những thách thức mới ngày càng gay gắt, lượng phát hành thu hẹp và doanh thu sụt giảm mạnh do những thay đổi từ công cụ tìm kiếm và sự áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong 3 năm đầu tiên của thế kỷ XXI, gần 3.500 tờ báo đã biến mất tại Mỹ. Cứ 4 người Mỹ thì có 1 người bị hạn chế khả năng tiếp cận báo in địa phương. Sự biến mất này diễn ra trên khắp cả nước nhưng đặc biệt rõ rệt ở vùng ngoại ô của các thành phố lớn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự suy giảm tin tức địa phương làm gia tăng sự phân cực xã hội và tạo điều kiện cho các phương tiện truyền thông khác lan truyền thông tin sai lệch lấp đầy khoảng trống.

Trong 2 thập kỷ qua, số lượng phát hành báo in trên khắp nước Mỹ đã giảm khoảng 80 triệu bản, tương đương 70% so với năm 2005. Trong khi lượng độc giả báo in tiếp tục giảm, lượng truy cập trực tuyến vào các trang web của các cơ quan báo chí cũng giảm mạnh, trong 4 năm qua, số lượt xem trang duy nhất hằng tháng của các trang web của 100 tờ báo lớn nhất đã giảm trung bình hơn 40%.

Lượng việc làm trong ngành báo chí địa phương cũng giảm với tốc độ chóng mặt kể từ năm 2005, trong đó ngành báo in mất đi hơn 3/4 số lượng việc làm và xu hướng này chưa có dấu hiệu chững lại. Trong năm 2024, tổng số việc làm trong ngành báo in giảm 7% và số lượng nhà báo làm việc trong mọi danh mục truyền thông cũng thu hẹp với tỉ lệ tương tự. Tại 39 bang ở Mỹ, số lượng nhà báo còn bám trụ với nghề chưa tới 1.000 người. Phần lớn các tờ báo biến mất là báo tuần nhưng nhật báo cũng không tránh khỏi, tính đến năm 2025, chỉ còn chưa đến 1.000 tờ nhật báo ở Mỹ.

Đáng chú ý, điều mà các con số không phản ánh được là việc mỗi một tờ báo đóng cửa không chỉ đơn thuần là sự mất mát về mặt thông tin. Nó đồng nghĩa với việc cộng đồng đánh mất đi những công cụ quý giá để giải quyết các thách thức lớn nhất của họ, điển hình là phát triển nguồn nhân lực, nhà ở giá cả phải chăng hay khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Thiếu đi những nguồn thông tin đáng tin cậy, người dân sẽ không có được các dữ kiện chung cần thiết để hợp tác cùng nhau và tìm kiếm sự hỗ trợ mà cộng đồng của họ đang cần.

Điển hình như ở TP Jackson, bang Mississippi trong cuộc khủng hoảng nước năm 2022, khi hệ thống cấp nước cũ của thành phố bị hỏng. Khoảng 150.000 cư dân lâm vào cảnh không có nước sạch sinh hoạt. Báo Mississippi Today không chỉ đơn thuần đưa tin về cuộc khủng hoảng mà liên tục cập nhật hằng ngày về các điểm phân phối nước, các thông báo yêu cầu đun sôi nước và những biện pháp người dân có thể thực hiện để bảo vệ sức khỏe.

Bằng cách cung cấp những thông tin thiết thực có khả năng ứng dụng cao, Mississippi Today đã xây dựng được niềm tin và cho thấy báo chí có thể đồng hành cùng cộng đồng để giải quyết các vấn đề cấp bách như thế nào. Nói cách khác, báo chí đã trở thành một cơ sở hạ tầng thiết yếu. Với việc đưa tin chuyên sâu về các vấn đề phức tạp, báo chí cung cấp những thông tin mà các nhà hoạch định chính sách, các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và người dân rất cần để đưa ra những quyết định sáng suốt.

Giải pháp cứu nguy

Theo báo cáo độc lập về tương lai của ngành truyền thông Anh, báo chí địa phương có nguy cơ biến mất hoàn toàn nếu không có sự hỗ trợ tài chính trực tiếp từ chính phủ. Báo cáo nói trên của bà Frances Cairncross, cựu hiệu trưởng Trường ĐH Exeter College (Anh) và từng là nhà báo tại tờ The Guardian vào những năm 1970 - 1980, cũng đưa ra những đề xuất trọng tâm.

Theo đó, tài trợ trực tiếp cho các cơ quan truyền thông vì lợi ích công, sử dụng ngân sách nhà nước để hỗ trợ việc đưa tin về địa phương thông qua một viện báo chí vì lợi ích công mới. Một cuộc điều tra của cơ quan quản lý cạnh tranh về thị trường quảng cáo trực tuyến, xem xét vị thế thống trị của Facebook và Google. Thêm vào đó là một bộ quy tắc ứng xử mới giữa các nhà xuất bản và các công ty công nghệ lớn được giám sát bởi một cơ quan quản lý, nhằm đảm bảo các công ty công nghệ đối xử công bằng với các cơ quan tin tức. Giảm thuế cho các cơ quan truyền thông đầu tư vào báo chí vì lợi ích công, có thể bằng cách cấp quy chế từ thiện cho một số cơ quan. Bỏ thuế VAT 20% đối với các thuê bao đọc tin tức kỹ thuật số, đưa các tường phí trực tuyến về cùng mặt bằng thuế với báo in.

Theo tờ Guardian, bà Cairncross nhận định tình trạng mất việc làm tại các tòa soạn địa phương đồng nghĩa với một cuộc khủng hoảng trong việc đưa tin về các hoạt động. Bà nhấn mạnh: "Chi phí cho báo chí điều tra là rất lớn và hiếm khi tự thu hồi được vốn. Với những bằng chứng rõ ràng về sự thất bại của thị trường trong việc cung cấp tin tức vì lợi ích công, sự can thiệp của nhà nước có lẽ là biện pháp duy nhất".

Trong khi đó, viễn cảnh ảm đạm của ngành báo chí đang trên đà suy thoái đã không làm chùn bước doanh nhân công nghệ người Canada Andrew Wilkinson. Năm 2019, ông đã thuê một phóng viên và cho ra mắt dạng bản tin (newsletter) hằng ngày Capital Daily tại quê nhà Victoria - Canada.

Được gửi qua thư điện tử cho những người đăng ký vào mỗi sáng sớm, Capital Daily cung cấp cho cư dân những điểm tin nổi bật xung quanh thành phố. Ông Wilkinson đã chi tiền chạy quảng cáo trên Facebook, Google và lượng người đăng ký bắt đầu tăng vọt.

Một năm sau, dự án này đã có hơn 40.000 độc giả. Chỉ trong vòng 2 năm, Capital Daily đã chuyển mình từ một bản tóm tắt tin tức buổi sáng của thành phố thành một cơ quan báo chí năng động, chuyên xuất bản các bài phóng sự điều tra chuyên sâu.