“Sa mạc thông tin”: Hiện tượng báo chí địa phương suy thoái và những hệ lụy xã hội

"Sa mạc thông tin" (news deserts) là thuật ngữ chỉ các khu vực cộng đồng – nông thôn hoặc đô thị – nơi thiếu hụt nghiêm trọng nguồn tin tức địa phương đáng tin cậy, toàn diện, phục vụ đời sống cơ sở. Đây không chỉ là khoảng trống thông tin mà còn là "sa mạc" về giám sát quyền lực, gắn kết cộng đồng và trao đổi hai chiều giữa người dân với chính quyền. Hiện tượng này lan rộng mạnh mẽ ở Mỹ và đang tiềm ẩn nguy cơ tại châu Âu.

Nguyên nhân chính

Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ chuyển đổi số và khủng hoảng kinh tế của báo in. Doanh thu quảng cáo truyền thống sụt giảm mạnh khi Google và Facebook chiếm lĩnh thị trường quảng cáo kỹ thuật số. Tại Mỹ, các tờ báo địa phương mất hơn 35 tỷ USD doanh thu quảng cáo trong 15 năm qua, dẫn đến cắt giảm một nửa nhân sự và đóng cửa hàng loạt. Hàng ngàn báo bị mua lại bởi các quỹ phòng hộ/quỹ đầu tư mạo hiểm (hedge funds) ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn, cắt giảm nội dung chất lượng.

Đáng chú ý là hiện tượng đóng cửa hàng loạt tờ báo diễn ra đối với các đơn vị nhỏ, độ bao phủ hạn chế, năng lực cạnh tranh có giới hạn, rất dễ bị tác động trong bối cảnh suy thoái chung của báo chí (nhất là báo in).

Ngoài ra, dân số già hóa, di cư đô thị hóa làm giảm lượng độc giả và quảng cáo địa phương. Ở châu Âu, dù có truyền thống công cộng mạnh hơn, báo chí địa phương vẫn đối mặt suy giảm doanh thu, phân bổ quảng cáo nhà nước thiên vị và cạnh tranh từ nền tảng lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy rủi ro từ trung bình đến cao ở hầu hết 27 nước EU về hạ tầng truyền thông địa phương.

Một số biểu hiện cụ thể

Ở Mỹ, theo báo cáo Medill School of Journalism (năm 2025), có 213 hạt (county, có khi được dịch là quận, là đơn vị hành chính cấp trung gian, nằm dưới cấp tiểu bang và thường lớn hơn thành phố hoặc thị trấn tại Hoa Kỳ) là "news deserts" hoàn toàn (không có nguồn tin địa phương nào), và 1.524 hạt chỉ còn một nguồn. Khoảng 50 triệu người Mỹ sống trong tình trạng tiếp cận tin tức địa phương hạn chế hoặc không có. Hơn 2.000 tờ báo đã đóng cửa kể từ 2004; nhiều tờ còn lại trở thành "ghost newspapers" – tức là chỉ tồn tại hình thức, nhân sự rất mỏng, nên vai trò cũng không đáng kể. Vùng Nam của Mỹ chịu tác động đặc biệt nặng, với hơn 90 hạt không báo chí.

Tại bang Texas, Collin và Williamson là 2 hạt có tổng dân số gần 1,3 triệu người, thuộc vùng ngoại ô Dallas-Fort Worth đang phát triển mạnh. Nơi đây được coi là một trong những "news deserts" lớn nhất Mỹ về quy mô dân số, khi không còn tờ báo nào hoạt động mạnh. Nhiều cư dân phải dựa vào tin quốc gia hoặc mạng xã hội thay vì tin địa phương.

Ở khu vực nông thôn và miền Nam nước Mỹ, như hạt Scotland, bang Carolina Bắc, là một trong những hạt nghèo nhất bang, báo chí địa phương gần như biến mất, cư dân chủ yếu nhận tin từ đài truyền hình lân cận ở Carolina Nam. Đây là ví dụ điển hình cho các cộng đồng nông thôn nghèo, ít học chịu thiệt thòi nặng nề nhất. Trong khi đó, nhiều hạt ở phía Nam không có báo chí địa phương đáng kể, dẫn đến giảm khả năng giám sát chính quyền và tăng nguy cơ tham nhũng.

Ở các bang phía Tây Bắc và Tây nước Mỹ, như tại Oregon, các hạt Wasco, Sherman và Wheeler là những khu vực đang bị news deserts. Hay tại hạt Asotin County, bang Washington, hiện không có tờ báo địa phương nào, dù được tờ báo lân bang Idaho (tờ Lewiston Tribune) bao phủ một phần. Còn ở bang gần Bắc cực Alaska, nhiều cộng đồng xa xôi phụ thuộc vào đài phát thanh công cộng.

Và chỉ mới năm 2025, News Media Corporation, một tập đoàn truyền thông có trụ sở tại bang Illinois (phân biệt với News Corporation của tỷ phú Ruperd Murdoch) đóng cửa hàng chục tờ báo ở 5 bang (Wyoming, Illinois, Arizona, South Dakota, Nebraska), tạo ra hàng loạt news deserts mới ở khu vực nông thôn.

Tại châu Âu, hiện tượng chưa trầm trọng bằng Mỹ nhờ mật độ dân số cao và truyền thông công cộng (PSM), nhưng đang gia tăng ở khu vực nông thôn, vùng kinh tế khó khăn của Đông và Nam Âu. Nhiều cộng đồng nhỏ mất báo địa phương, phụ thuộc vào tin quốc gia hoặc mạng xã hội.

Hậu quả

Hiện tượng thiếu hụt các cơ quan truyền thông đã dẫn đến hậu quả sâu sắc đối với tình hình dân chủ và xã hội. Thiếu thông tin địa phương dẫn đến giảm phản biện xã hội cũng như việc giám sát chính quyền, từ đó làm tăng tham nhũng và chi phí mua sắm công (do thiếu điều tra, phản ánh). Nghiên cứu của Trường Đại học George Mason (năm 2024) phân tích các hạt mất tờ báo lớn (giai đoạn 1996 – 2019) cho thấy: số vụ cáo buộc tham nhũng tăng 6,9%; số bị cáo tăng 6,8%; số vụ việc tăng 7,4%.

Nghiên cứu Mỹ cho thấy cư dân ở các khu vực news deserts có tỷ lệ tham gia bầu cử thấp hơn, phân cực chính trị cao hơn, dễ bị tin giả chi phối, và ưu tiên bỏ phiếu theo đảng phái quốc gia thay vì vấn đề địa phương. Cộng đồng nghèo, ít học, dân tộc thiểu số chịu thiệt hại nặng nhất. 

Chẳng hạn về báu cử, cử tri thường thiếu thông tin về ứng cử viên, vấn đề địa phương (giáo dục, quy hoạch, tội phạm…), dẫn đến giảm tỷ lệ đi bầu; tăng bỏ phiếu theo đảng quốc gia (straight-ticket voting, tạm dịch: bỏ phiếu theo lá phiếu thẳng hoặc bỏ phiếu theo đảng, là hình thức bầu cử mà cử tri chỉ cần đánh dấu một lần duy nhất để bầu cho tất cả ứng cử viên của một đảng chính trị duy nhất trong lá phiếu); tăng lợi thế cho ứng cử viên đương nhiệm (bởi thiếu thông tin về các ứng cử viên mới). Hậu quả là dân chủ cơ sở suy yếu, chính quyền địa phương ít bị giám sát.

Bên cạnh đó, có hiện tượng xã hội bị chia rẽ, lòng tin vào truyền thông và thể chế suy giảm (chỉ 46% tin tưởng so với 59% ở khu vực có báo chí địa phương). Ở châu Âu, rủi ro tương tự: suy yếu gắn kết cộng đồng, lan truyền thông tin sai lệch, đặc biệt trong khủng hoảng như dịch COVID-19.