"Sa mạc thông tin": Vấn đề mang tính toàn cầu

Hiện tượng "sa mạc thông tin" (news desert) từng được nhắc đến chủ yếu ở Mỹ, nhưng vài năm gần đây đã trở thành một vấn đề toàn cầu. Khái niệm này dùng để chỉ những khu vực – có thể là nông thôn, ngoại ô, thậm chí đô thị – nơi người dân thiếu nghiêm trọng các nguồn tin tức địa phương đáng tin cậy, độc lập và thường xuyên cập nhật. Không chỉ là chuyện thiếu báo chí, "sa mạc thông tin" phản ánh sự suy yếu của cả hệ sinh thái truyền thông địa phương dẫn tới khoảng trống giám sát xã hội và nhiều hệ lụy khác.

Từ Mỹ lan rộng đến châu Âu

Tại châu Âu, hiện tượng này đang lan rộng với tốc độ đáng báo động. Một nghiên cứu quy mô toàn Liên minh châu Âu do Viện Đại học châu Âu (EUI) thực hiện cho thấy số lượng nhà báo địa phương suy giảm mạnh, nhiều khu vực gần như không còn khả năng tiếp cận nguồn tin độc lập về các vấn đề cộng đồng.

Các "sa mạc thông tin" không chỉ xuất hiện ở vùng sâu vùng xa mà còn hình thành ngay trong những khu vực dân cư đông đúc, nơi tốc độ mở rộng đô thị vượt quá khả năng bao phủ của báo chí địa phương.

Tại Anh, sự suy giảm của báo chí địa phương diễn ra rõ nét trong hơn một thập niên qua. Hàng loạt tòa soạn khu vực bị đóng cửa hoặc sáp nhập, nhiều phóng viên phải phụ trách phạm vi địa lý rất rộng.

Không ít địa phương chỉ còn tin tức được tổng hợp từ mạng xã hội hoặc các nhóm cộng đồng tự phát. Báo The Guardian từng cảnh báo sự biến mất của báo chí địa phương đồng nghĩa với việc các hội đồng địa phương, cơ quan công quyền và các nhóm lợi ích không còn bị giám sát hiệu quả như trước.

Một số thị trấn ở Anh hiện không còn phóng viên thường trú; người dân biết chuyện địa phương chủ yếu qua Facebook, TikTok hoặc các hội nhóm trực tuyến – nơi thông tin dễ bị bóp méo, thiên kiến hoặc thất thiệt.

Ở Pháp, tình hình cũng rất đáng lo ngại. Theo phân tích của báo Le Monde, trong những năm gần đây, báo in tại Pháp đã mất hàng ngàn việc làm, trong đó báo chí địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Nhiều tờ báo khu vực không đủ nguồn lực chuyển đổi số, trong khi doanh thu quảng cáo truyền thống bị các nền tảng công nghệ lớn như Google, Facebook hút gần hết. Kết quả là ở nhiều địa phương, người dân ít tiếp cận các vấn đề liên quan trực tiếp đến giáo dục, y tế, quy hoạch, môi trường hay tham nhũng cấp cơ sở.

Mạng xã hội thao túng thông tin

Tại Ấn Độ, vấn đề mang hình thức khác nhưng hậu quả không kém phần nghiêm trọng. Đây là quốc gia có số lượng người dùng internet khổng lồ, song khoảng cách thông tin giữa đô thị và nông thôn thì rất lớn.

Nhiều vùng nông thôn nghèo không có cơ quan báo chí địa phương đủ mạnh; người dân chủ yếu tiếp cận thông tin qua WhatsApp hoặc YouTube. Điều này tạo điều kiện cho tin giả, tin kích động tôn giáo và tin xuyên tạc lan truyền với tốc độ nhanh.

Trong nhiều vụ bạo lực cộng đồng ở Ấn Độ những năm gần đây, các tin đồn lan truyền trên mạng xã hội đã đóng vai trò châm ngòi. Khi báo chí địa phương không đủ năng lực xác minh và phản biện, "sa mạc thông tin" trở thành môi trường lý tưởng cho thao túng dư luận.

Ở châu Phi, đặc biệt là vùng hạ Sahara, nhiều khu vực gần như chưa từng có hệ thống báo chí địa phương đúng nghĩa. Các khó khăn về kinh tế, trình độ dân trí, hạ tầng viễn thông và bất ổn chính trị khiến truyền thông địa phương rất yếu.

Một số nước gần như chỉ có đài phát thanh cộng đồng hoặc nguồn tin từ thủ đô, nên tin tức từ trung ương về cơ sở thì tương đối thuận lợi nhưng ngược lại thì rất khó khăn. Khi xảy ra dịch bệnh, xung đột sắc tộc hay thiên tai, người dân ở các vùng xa thường không được tiếp cận và phản ánh thông tin chính xác, kịp thời.

Đại dịch COVID-19 từng cho thấy rõ hậu quả này: ở nhiều nơi tại châu Phi, tin đồn mê tín và thông tin sai lệch về vắc-xin lan rộng hơn cả thông tin khoa học chính thống!

Tại Mỹ Latin, nhiều quốc gia cũng đối mặt với khủng hoảng báo chí địa phương do bạo lực và tội phạm có tổ chức.

Ở Mexico, nhiều nhà báo địa phương bị đe dọa, tấn công hoặc sát hại khi điều tra tham nhũng và các băng đảng ma túy. Không ít tờ báo nhỏ buộc phải đóng cửa hoặc tự kiểm duyệt để tồn tại.

Hệ quả là nhiều địa phương gần như không còn thông tin độc lập về tình hình an ninh, chính trị và kinh tế địa phương. Người dân sống trong "sa mạc thông tin" không phải vì thiếu internet mà vì không còn ai dám đưa tin sự thật!

Những nguyên nhân chủ yếu

Nguyên nhân của hiện tượng này rất đa dạng nhưng có thể quy về 3 nhóm lớn.

Thứ nhất là nguyên nhân kinh tế. Sự sụp đổ của mô hình quảng cáo truyền thống khiến báo chí địa phương mất nguồn thu chủ lực. 

Trước đây, các cửa hàng, doanh nghiệp nhỏ, dịch vụ địa phương… thường quảng cáo trên báo giấy hoặc đài phát thanh khu vực. Nay phần lớn ngân sách quảng cáo chuyển sang các nền tảng số toàn cầu như Google, Meta hay TikTok. Trong khi đó, người đọc ngày càng ngại trả tiền cho tin tức địa phương.

Các biểu hiện của "sa mạc thông tin" rất rõ nét. Đó là việc nhiều địa phương không còn tờ báo riêng; không có phóng viên theo dõi chính quyền cơ sở; tin tức địa phương chủ yếu là sao chép thông cáo báo chí; người dân phụ thuộc vào mạng xã hội để biết tình hình cộng đồng; các nhóm cực đoan hoặc tin giả dễ dàng chi phối dư luận…

Thứ hai là nguyên nhân công nghệ và thay đổi hành vi tiếp nhận thông tin. Mạng xã hội khiến người dân quen với các mẩu tin ngắn, giật gân và cá nhân hóa theo thuật toán.

Nhiều người không còn thói quen đọc báo địa phương hằng ngày. Tin tức quốc tế, giải trí và scandal người nổi tiếng dễ thu hút chú ý hơn những vấn đề như ngân sách địa phương hay chất lượng nước sinh hoạt.

Thứ ba là sự tập trung hóa truyền thông. Nhiều tập đoàn truyền thông lớn cắt giảm phóng viên địa phương, gom nội dung về các trung tâm lớn để tiết kiệm chi phí. Điều này tạo nên kiểu "báo chí bàn giấy", "báo chí mạng xã hội", ít hiện diện thực tế tại cộng đồng.

Một số hệ quả xã hội

Hệ quả xã hội của hiện tượng này là nguy hiểm. Trong đó, đáng chú ý là sự phân cực và cực đoan hóa dư luận. 

Khi thiếu nguồn tin đáng tin cậy, người dân dễ bị cuốn vào các "buồng vang thông tin" (echo chamber - một thuật ngữ chỉ một môi trường nơi người bên trong chỉ tiếp nhận những thông tin, quan điểm giúp phản ánh và củng cố quan điểm sẵn có của họ trên mạng xã hội, nơi thuật toán liên tục củng cố định kiến đã có).

Bên cạnh đó, hiện tượng này cũng gây "đứt gãy cộng đồng". Báo chí địa phương không chỉ đưa tin mà còn tạo bản sắc và ký ức cộng đồng. Khi báo chí biến mất, cảm giác gắn kết xã hội cũng suy giảm. Tờ báo của địa phương khác sẽ ít nói về những nét đặc sắc của địa phương này, lâu ngày dễ dẫn đến dấu ấn cộng đồng bị mai một, quên lãng.

Và cuối cùng, "sa mạc thông tin" làm gia tăng bất bình đẳng. Những người có trình độ cao ở đô thị vẫn có thể tiếp cận nhiều nguồn tin chất lượng, trong khi người dân ở vùng nghèo hoặc nông thôn dễ bị bỏ lại phía sau trong không gian thông tin hỗn loạn. Từ đó, đối tượng chịu tác động tiêu cực nặng nề hơn cả là nhóm người này.