Một nhà khoa học người Trung Quốc hôm 26-11 tiết lộ đã giúp tạo ra những em bé được chỉnh sửa gien đầu tiên trên thế giới - nếu được xác thực có thể đánh dấu bước tiến mạnh mẽ về khoa học nhưng kèm theo đó là không ít tranh cãi về đạo đức.

Sửng sốt và lên án

Ông He Jiankui, nhà nghiên cứu tại TP Thâm Quyến, cho hãng tin AP biết mục đích của nỗ lực nói trên không phải là chữa trị hay ngăn ngừa một căn bệnh di truyền. Thay vào đó, ông chỉ cố gắng đưa vào gien một đặc tính mà ít người có được bẩm sinh: Khả năng chống lại việc nhiễm virus HIV trong tương lai.

Cụ thể, chuyên gia này nói đã điều chỉnh phôi cho 7 cặp vợ chồng (trong đó người chồng có HIV, còn người vợ thì không). Kết quả là 1 cặp đã thành công và 2 bé gái sinh đôi ra đời trong tháng này với khả năng nói trên. Dù vậy, ông He cho biết cha mẹ 2 bé gái không chịu để lộ danh tính hoặc trả lời phỏng vấn cũng như không cung cấp thông tin về nơi ở của họ hoặc nơi tiến hành chỉnh gien. Công trình trên hiện chưa được công bố trên bất kỳ tạp chí khoa học và cũng chưa có sự kiểm chứng độc lập nào.

Ông He tiết lộ "thành tựu" của mình với AP một ngày trước khi tham dự một hội nghị quốc tế về chỉnh sửa gien tại Hồng Kông. Theo ông, xã hội sẽ quyết định nên làm gì tiếp theo, tức cho phép hoặc cấm phổ biến loại khoa học nói trên.

Chấn động với em bé chỉnh sửa gien - Ảnh 1.

Ông He Jiankui làm việc tại phòng thí nghiệm của mình ở TP Thâm Quyến Ảnh: AP

Nhiều quốc gia, trong đó có Mỹ, Anh…, hiện vẫn cấm chỉnh sửa gien - bị xem là không an toàn, thiếu đạo đức và có thể dẫn đến sự ra đời của những đứa trẻ có bộ gien được chỉnh sửa theo ý muốn.

Sửng sốt và lên án mạnh mẽ là phản ứng ban đầu của một số nhà khoa học khi nghe nói đến tuyên bố của ông He. "Thí nghiệm trên con người là hành động không thể biện hộ về mặt đạo lý và đạo đức" - ông Kiran Musunuru, chuyên gia về biến đổi gien tại Trường ĐH Pennsylvania (Mỹ), chỉ trích.

Trái lại, nhà di truyền học nổi tiếng George Church của Trường ĐH Harvard (Mỹ) tỏ ra ủng hộ chuyện chỉnh sửa gien cho mục đích chống virus HIV - điều mà ông gọi là mối đe dọa ngày càng lớn đối với sức khỏe cộng đồng.

Dấu hỏi về hiệu quả

Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện một cách tương đối dễ dàng để chỉnh sửa gien. Công cụ có tên là CRISPR-cas9 này có khả năng chỉnh sửa ADN để cung cấp một gien cần thiết hoặc vô hiệu hóa một gien gây rắc rối. Gần đây, công cụ này mới được thử nghiệm ở người trưởng thành để điều trị một số căn bệnh chết người và sự thay đổi chỉ được thực hiện trên một người mà thôi. Tuy nhiên, chỉnh sửa tinh trùng, trứng hoặc phôi lại là vấn đề khác bởi những thay đổi có thể di truyền cho các thế hệ sau.

Từng có thời gian nghiên cứu ở 2 trường đại học Rice và Stanford (đều ở Mỹ), ông He trở về Trung Quốc mở một phòng thí nghiệm ở Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Miền Nam tại Thâm Quyến - nơi ông có 2 công ty về di truyền. Chuyên gia này cho biết đã chỉnh sửa gien trên chuột, khỉ và phôi người trong phòng thí nghiệm vài năm nay và đăng ký bằng sáng chế cho những phương pháp của mình. Ông cho biết mình lựa chọn hướng đi nói trên vì virus HIV đang là vấn đề lớn ở Trung Quốc. Trong công trình của mình, ông đã tìm cách vô hiệu hóa một gien gọi là CCR5 - gien cung cấp con đường protein để virus HIV xâm nhập tế bào.

Dù vậy, sau khi xem các tài liệu ông He cung cấp cho AP, một số nhà khoa học cho biết vẫn chưa có đủ dữ liệu để xác định liệu biện pháp chỉnh sửa gien này có hiệu quả hoặc không gây ra tác dụng phụ, tác hại ngoài mong muốn hay không. Ông Musunuru nhấn mạnh ngay cả khi phương pháp này hiệu quả, những người không có gien CCR5 thông thường phải đối mặt nguy cơ nhiễm một số virus khác cao hơn, như Tây Sông Nile (gây ra các triệu chứng tương tự bệnh cúm). 

HOÀNG PHƯƠNG