Truy vết hàng giả từ gốc

Thông tư số 31 của Bộ Công Thương quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của bộ chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7. Việc truy xuất nguồn gốc được áp dụng bắt buộc đối với các sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương như: hóa chất và sản phẩm có chứa hóa chất, tiền chất công nghiệp, tiền chất thuốc nổ, vật liệu nổ công nghiệp, nguyên liệu và sản phẩm thuốc lá…

"Hồ sơ điện tử" của sản phẩm

Theo lộ trình triển khai, từ ngày 1-7-2026, thương nhân thực hiện đăng ký tài khoản, nhận mã định danh và xác thực thông tin sản phẩm trên hệ thống. Từ ngày 1-1-2027, việc truy xuất nguồn gốc phải được thực hiện đầy đủ trước khi các sản phẩm, hàng hóa thuộc diện áp dụng được đưa ra lưu thông trên thị trường.

Bộ Công Thương sẽ thực hiện kiểm tra, giám sát trong quá trình vận hành hệ thống. Trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm, nguy cơ mất an toàn hoặc theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, mã truy xuất nguồn gốc có thể bị tạm dừng hiệu lực; hủy xác nhận hiển thị thông tin truy xuất nguồn gốc trên hệ thống đối với các trường hợp cung cấp thông tin không chính xác, không trung thực; làm sai lệch bản chất thông tin về sản phẩm, hàng hóa; không duy trì, cập nhật dữ liệu theo quy định hoặc có kết luận vi phạm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng khắt khe, truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc thay vì chỉ dừng ở mức khuyến khích. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi sẽ có hiệu lực từ ngày 1-7 tới, trong đó đặt ra nhiều yêu cầu mới liên quan đến minh bạch nguồn gốc hàng hóa.

Nhấn mạnh ý nghĩa của truy xuất nguồn gốc, ông Trần Đình Tài, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Hoa Sen, chia sẻ sản phẩm khi có thương hiệu sẽ bị làm giả, làm nhái bất chấp thủ đoạn. Vì vậy, doanh nghiệp đã triển khai các giải pháp về xác thực để bảo vệ người dùng.

Từ thực tiễn tham gia hỗ trợ xử lý nhiều vụ việc hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bà Vũ Thị Huyền, Giám đốc Công ty Luật TNHH THB LAW, cho rằng truy xuất nguồn gốc hiện nay là một trong những công cụ quan trọng nhất để giải quyết tận gốc nạn hàng giả. Khó khăn lớn nhất của lực lượng chức năng không phải là phát hiện hàng giả, mà là truy vết được nguồn gốc của hàng hóa và chứng minh được toàn bộ chuỗi hành vi vi phạm. Trong nhiều vụ việc, khi cơ quan chức năng kiểm tra chỉ thu giữ được hàng hóa tại kho hoặc điểm bán lẻ nhưng rất khó xác định nơi sản xuất, đầu mối cung cấp nguyên liệu, đối tượng đứng sau tổ chức đường dây hoặc dòng tiền thu lợi bất chính. Điều này khiến việc xử lý thường chỉ dừng ở các mắt xích cuối cùng thay vì triệt phá toàn bộ hệ thống.

Vì vậy, luật sư Huyền nhấn mạnh nếu có hệ thống truy xuất nguồn gốc được thiết lập đầy đủ, mỗi sản phẩm sẽ có "hồ sơ điện tử" thể hiện toàn bộ quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu thụ. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng có thể nhanh chóng truy vết ngược lại chuỗi cung ứng, xác định trách nhiệm của từng chủ thể liên quan và thu thập chứng cứ phục vụ điều tra.

Tăng hiệu quả truy xuất

Để ngăn chặn hiệu quả hàng giả, luật sư Vũ Thị Huyền nhấn mạnh cần xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất thống nhất trên phạm vi quốc gia, kết nối giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý thị trường, công an, hải quan, thuế và các sàn thương mại điện tử. Khi toàn bộ chuỗi lưu thông hàng hóa được số hóa, khả năng che giấu hành vi vi phạm sẽ giảm đáng kể và hiệu quả truy vết sẽ được nâng lên rõ rệt.

Quan trọng hơn, hệ thống truy xuất phải được thiết kế theo cơ chế phân quyền. Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng thực thi như Quản lý thị trường, Công an, Hải quan cần được quyền truy cập dữ liệu chuyên sâu để phục vụ kiểm tra, điều tra và truy vết các đường dây vi phạm. Bên cạnh đó, cần bổ sung chế tài xử phạt đối với các hành vi không thực hiện truy xuất nguồn gốc theo quy định, cung cấp dữ liệu không trung thực, làm giả mã truy xuất hoặc cố tình che giấu thông tin nhằm cản trở hoạt động kiểm tra, điều tra.

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), trước đây từng có giai đoạn nhiều doanh nghiệp chạy theo trào lưu làm tem chống hàng giả và cho rằng như vậy là đã chống được hàng giả. Với truy xuất nguồn gốc cũng cần nhìn nhận lại bản chất vấn đề để hiểu đúng và làm đúng. "Ngay trong đợt cao điểm xử lý hàng giả hiện nay, chúng tôi cũng ghi nhận nhiều trường hợp doanh nghiệp bị sao chép mã QR. Có sản phẩm chỉ đơn giản lấy mã của đơn vị khác để gắn lên hàng hóa. Nguyên nhân xuất phát từ việc một số doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về vai trò thực chất của truy xuất nguồn gốc. Nhiều nơi triển khai mang tính hình thức, phong trào, thay vì coi đây là công cụ quản trị sản phẩm và bảo vệ thương hiệu lâu dài" - ông Linh nói.

Để truy xuất nguồn gốc phát huy hiệu quả, điều quan trọng nhất nằm ở ý thức và hệ thống quản lý nội bộ của doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải thực sự muốn quản lý tốt sản phẩm của mình thì mới đầu tư nghiêm túc cho hệ thống truy xuất.