Vùng đất mến thương: Một địa danh, nhiều lớp ký ức

L.T.S: Trong dòng chảy lịch sử trên 300 năm, Sài Gòn - Gia Định hay TP HCM hôm nay luôn thể hiện rõ nhất bản sắc phương Nam với các phẩm chất hào sảng, linh hoạt, nghĩa tình... Ở đây, mỗi tên gọi đều mang những câu chuyện rất riêng, phản ánh sống động quá trình hình thành và phát triển.

"Sài Gòn" mang cái tên vừa xưa vừa mới. Mới, bởi phường thành lập từ ngày 1-7-2025. Xưa, do hai tiếng "Sài Gòn" thấm sâu trong ký ức nhiều thế hệ, gắn với lịch sử hình thành, phát triển của một trong số ít các đô thị lâu đời của cả nước.

Biểu tượng về thị giác

Phường Sài Gòn có diện tích 3,04 km², dân số trên 47.000 người. Đây là nơi tập trung nhiều giá trị tiêu biểu với những nét cổ kính, hiện đại, tráng lệ đan xen.

Từ đường Lê Thánh Tôn nhìn tới trụ sở HĐND - UBND TPHCM, hình ảnh quen thuộc mỗi ngày là từng tốp du khách tản bộ, dừng lại chụp ảnh công trình tuổi đời gần 120 năm; các đoàn khách tham quan lắng nghe thuyết minh; người dân thong thả dạo mát trên vỉa hè lát đá.

Cách đó không xa, Nhà hát TPHCM, Bảo tàng TPHCM, Bưu điện TPHCM, Nhà thờ Đức Bà… tạo thành quần thể kiến trúc đặc sắc. Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, mỗi công trình đều mang câu chuyện riêng về lịch sử đô thị, ghi lại những chuyển biến từ cấu trúc hành chính, thương mại đến đời sống văn hóa, đời sống cư dân.

Ông Nguyễn Văn Hòa - 68 tuổi, buôn bán trên đường Lê Lợi hơn 40 năm - nói rằng với ông Sài Gòn không chỉ là tên gọi mà là một phần đời. 

Thuở nhỏ, ông theo cha qua những cung đường Nguyễn Huệ, Đồng Khởi bỏ hàng cho mối buôn quen, háo hức trước ánh đèn rạp hát, cửa hiệu với người xe tấp nập. Lớn lên rồi về già, ông chứng kiến khu trung tâm thay đổi từng ngày, nhiều cao ốc mọc lên, phố đi bộ Nguyễn Huệ trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, tuyến metro số 1 chạy băng băng, Bến Bạch Đằng mang diện mạo tươi tắn.

"Ngày trước, khu này đã là trung tâm nhưng nhịp sống khác nay nhiều lắm. Bây giờ hiện đại, sạch đẹp, khách du lịch đông hơn, người trẻ làm việc cũng nhiều" - ông Hòa nhận xét và khái quát điều quý giá là giữa những thay đổi ấy, không ít công trình cũ vẫn diễm lệ. Ông đi ngang Nhà hát Thành phố hay Bưu điện Trung tâm vẫn như gặp lại một phần ký ức bản thân.

Với bà Lê Thị Thanh, 59 tuổi, phường Sài Gòn là nơi "một ngày có thể nghe nhiều giọng nói, cảm nhận mọi nhịp đập cuộc sống". 

Buổi sáng, bà bán hàng cho nhân viên văn phòng; buổi trưa khách du lịch ghé mua nước, hỏi đường; chiều tối dòng người đi dạo, chụp ảnh, ăn uống, mua sắm...

Bà Thanh chia sẻ điều khiến bà tự hào nhất là sống ở nơi giao thoa rất rõ giữa lịch sử và hiện đại. 

"Tôi buôn bán lâu, quen với từng góc phố, từng hàng cây. Có khi trước mặt là biệt thự cổ, đi vài bước chân đã thấy tòa nhà cao tầng sáng đèn. Người ta đến đây không chỉ để mua sắm hay làm việc, mà còn để cảm nhận không khí Sài Gòn. Tôi thấy tên phường Sài Gòn trở lại rất hay vì cái tên này gần gũi, thân thuộc, nghe là nhớ ngay đến trung tâm của thành phố" - bà Thanh nói.

Năng động, bản sắc

Nhìn trên bản đồ, phường Sài Gòn có vị trí địa lý đặc biệt khi phần lớn được bao bọc bởi hệ thống sông, rạch. Phía Bắc giáp rạch Thị Nghè, phía Nam giáp kênh Tàu Hủ. Phía Đông, Bến Bạch Đằng và sông Sài Gòn mở ra "mặt tiền hướng thủy". Hình thế này vừa tạo cảnh quan đẹp vừa mang lợi thế để phát triển không gian công cộng, du lịch đường sông, dịch vụ ven sông cùng hoạt động kinh tế gắn với bản sắc sông nước.

Nếu phần di sản làm nên chiều sâu ký ức thì hoạt động thương mại - dịch vụ lại tạo nên sức bật hiện tại của phường Sài Gòn. Đây là vùng lõi trung tâm của TPHCM, nơi tập trung hệ thống cơ quan hành chính, các doanh nghiệp, ngân hàng, khách sạn, nhà hàng và nhiều dịch vụ cao cấp khác.

Trước cửa một nhà hàng trên đường Mạc Thị Bưởi, phóng viên trò chuyện với anh Trần Minh Khoa, 31 tuổi, nhân viên văn phòng. Anh Khoa cho biết mỗi ngày đi làm ở phường Sài Gòn giống như bước vào "bản đồ thu nhỏ của kinh tế thành phố". 

Sáng sớm, anh có thể lên metro đến trung tâm, đi bộ vài phút là đến văn phòng. Buổi trưa gặp đối tác ở một quán cà phê gần Nhà hát Thành phố. Chiều tan làm, anh ra Nguyễn Huệ hoặc Bến Bạch Đằng dạo mát trước khi về nhà.

"Điều tôi thích ở khu này là tính kết nối. Ở đây có văn phòng, ngân hàng, khách sạn, nhà hàng, không gian công cộng, công trình lịch sử và cả giao thông công cộng… Đó là những điều giúp tôi thấy rõ một Sài Gòn năng động mà bản sắc" - anh Khoa nói.

3 km2 đầy sức sống

Ở phường Sài Gòn, sự xuất hiện của tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên càng làm rõ hơn vai trò trung tâm kết nối. Khi người dân có thêm lựa chọn đi lại bằng metro, khu trung tâm có điều kiện giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, đồng thời tăng khả năng tiếp cận của người lao động, du khách và cư dân các khu vực khác.

Dưới góc nhìn của du khách, sức hấp dẫn của phường Sài Gòn nằm ở sự đối thoại giữa các lớp thời gian. Bà Marie Laurent, du khách Pháp lần đầu đến TPHCM, cho biết bà ấn tượng khi trong một buổi sáng có thể đi bộ qua nhiều công trình mang phong cách kiến trúc khác nhau. "Tôi rất thích cảm giác vừa nhìn thấy những tòa nhà có dấu ấn lịch sử, vừa thấy những cao ốc hiện đại ngay bên cạnh. Thành phố này không đóng khung trong quá khứ. Nó giữ lại ký ức nhưng vẫn chuyển động rất mạnh về phía trước" - bà nói.

Phường Sài Gòn không phải là địa bàn rộng nhất, cũng không phải nơi có dân số đông nhất, nhưng với chỉ hơn 3 km2, đây là khu vực cô đọng nhiều giá trị tiêu biểu của thành phố.

Gần một năm sau ngày sáp nhập địa giới hành chính, cái tên "phường Sài Gòn" không chỉ gợi nhớ về một giai đoạn lịch sử, mà còn mang theo kỳ vọng về sự phát triển của trung tâm TPHCM trong cấu trúc một siêu đô thị mở rộng về không gian, kinh tế và tầm vóc. 

Mở ra nhiều kỳ vọng

Chiều xuống, Bến Bạch Đằng trở thành một trong những điểm dừng chân đẹp nhất của phường Sài Gòn. Từ đây, có thể nhìn sang bờ Thủ Thiêm, nơi những khối nhà cao chót vót soi bóng xuống sông Sài Gòn. Trên bờ, từng nhóm người đi bộ, hóng gió, chụp ảnh. Dưới sông, tàu du lịch và phương tiện đường thủy êm đềm rẽ sóng.

Phường Sài Gòn còn ấn tượng bởi các di tích lớn như Phân xưởng cơ khí Xí nghiệp Liên hợp Ba Son - nơi Chủ tịch Tôn Đức Thắng từng làm việc, tòa Đại sứ quán Hoa Kỳ cũ, nay là Tòa Lãnh sự quán Hoa Kỳ. Xen giữa đó là vô số địa chỉ thân thuộc như Bệnh viện Nhi Đồng 2, Trường THCS Võ Trường Toản, Trường THPT Trưng Vương, Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa... Mỗi công trình, mỗi ngôi trường, mỗi góc phố như một lát cắt ký ức, góp phần làm nên bản sắc của khu vực trung tâm.

Sài Gòn - một địa danh mang theo ký ức và mở ra bao kỳ vọng. Và ở vùng lõi trung tâm này, bên những mái ngói phủ rêu, những góc phố cổ kính, những tòa nhà cao tầng, dòng sông và tuyến metro... nơi đây tiếp tục kể câu chuyện của mình bằng nhịp điệu rất riêng, sâu trong lịch sử, nhanh trong hiện tại và rộng mở về tương lai.

(Còn tiếp)