Xây dựng và phát triển TP HCM trong kỷ nguyên mới: Biến lợi thế sông biển thành sức bật

Từ Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị vừa ban hành đến Luật Đô thị đặc biệt đang được xây dựng, TP HCM đang đứng trước cơ hội lịch sử gỡ bỏ các rào cản thủ tục, gắn kết những dự án hạ tầng rời rạc thành một mạng lưới kinh tế liền mạch, thúc đẩy cả vùng Đông Nam Bộ phát triển.

Cấu trúc không gian tổng thể

TP HCM hiện không còn là đô thị trung tâm truyền thống, mà đang là nút giao của các dòng chảy lớn: hàng hóa qua cảng, hành khách qua sân bay, dòng vốn tài chính, công nghệ từ khu công nghiệp, dịch vụ đô thị và dữ liệu của nền kinh tế số... Thách thức đặt ra là tổ chức các dòng chảy này thành một hệ sinh thái phát triển có sức cạnh tranh quốc tế, thay vì vận hành rời rạc.

Trong bối cảnh ấy, Nghị quyết 09 đã tạo ra sự khác biệt, yêu cầu TP HCM hình thành mô hình phát triển mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh, số và năng lực kết nối toàn cầu. Trong logic đó, không gian kinh tế biển tích hợp cần được xem là cấu phần quan trọng của siêu đô thị TP HCM trong kỷ nguyên mới.

Không gian ấy được hình thành trên trục kết nối: cảng biển - sân bay - sông ngòi - khu công nghiệp - logistics - đô thị. Sông Sài Gòn là trục dịch vụ, du lịch, tài chính và chỉnh trang đô thị. Sông Thị Vải là hành lang logistics gắn với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải. Sân bay Long Thành là điểm trung chuyển thương mại quốc tế. Các khu công nghiệp, khu công nghệ cao không thể tiếp tục là những "đảo sản xuất" đơn lẻ, mà cần phải trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị xanh và số.

Điều quan trọng là phải chuyển cách nhìn từ dự án đơn lẻ sang cấu trúc không gian tổng thể. Cảng biển hiện đại nếu thiếu kết nối với đường bộ sẽ làm tăng chi phí logistics; sân bay lớn nếu thiếu trung tâm logistics sẽ giảm giá trị gia tăng tương xứng; khu công nghiệp nếu thiếu hạ tầng sạch và dữ liệu sẽ khó thu hút nhà đầu tư chiến lược. Vì vậy, bài toán của TP HCM là tổ chức lại hạ tầng thành mạng lưới phát triển đồng bộ.

Nghị quyết 09 chính là bản thiết kế thể chế để chuyển hóa lợi thế vị trí thành lợi thế cạnh tranh. Lợi thế tự nhiên chỉ tạo ra tiềm năng; trong khi cơ chế, quy hoạch, nguồn vốn và năng lực điều phối đúng mới biến tiềm năng thành động lực phát triển thực sự.

Tháo gỡ 4 điểm nghẽn

Để không gian kinh tế biển tích hợp vận hành, TP HCM cần một khung cơ chế vượt trội. Nếu thể chế phân mảnh, thủ tục kéo dài và thẩm quyền bị chia cắt, các trục cảng biển, sân bay, logistics, đô thị và công nghiệp sẽ khó kết nối thành một chỉnh thể. Luật Đô thị đặc biệt vì vậy không chỉ trao thêm quyền mà còn là công cụ tháo gỡ những điểm nghẽn cụ thể trong việc tổ chức phát triển của thành phố.

Một là cơ chế quy hoạch tích hợp. TP HCM cần được trao quyền chủ động cao hơn trong việc điều phối quy hoạch đô thị, cảng biển, đường thủy, đường bộ, đường sắt đô thị, logistics và các hành lang tăng trưởng mới. Quy hoạch giao thông phải đi cùng quy hoạch cảng; quy hoạch đô thị phải đi cùng TOD; quy hoạch công nghiệp phải đi cùng logistics, năng lượng, môi trường và hạ tầng số. Khi các loại quy hoạch được kết nối, nguồn lực mới không bị chia nhỏ theo ngành dọc mà được tập trung vào các trục động lực có sức lan tỏa lớn.

Hai là cơ chế huy động vốn. Không gian kinh tế biển tích hợp đòi hỏi nguồn vốn rất lớn cho đường vành đai, metro, cảng cạn, trung tâm logistics, hạ tầng chống ngập, hạ tầng xanh và hạ tầng số. Ngân sách nhà nước không thể đáp ứng quy mô này. Thành phố cần được sử dụng linh hoạt các công cụ như trái phiếu đô thị, trái phiếu xanh, quỹ đầu tư hạ tầng, quỹ TOD, hợp tác công tư thế hệ mới, khai thác giá trị tăng thêm từ đất đai và cơ chế tài chính đô thị theo chuẩn quốc tế.

Ba là cơ chế dữ liệu. Cạnh tranh logistics hiện đại là cạnh tranh về tốc độ xử lý dữ liệu, khả năng truy xuất dòng hàng, kết nối đồng bộ hải quan, cảng biển, sân bay, doanh nghiệp, vận tải, khu công nghiệp và thị trường. TP HCM cần một nền tảng dữ liệu logistics và kinh tế biển đủ mạnh để theo dõi dòng hàng, tối ưu luồng vận tải, giảm chi phí, dự báo nhu cầu và nâng cao năng lực điều phối. Đây là hạ tầng mềm nhưng có ý nghĩa sống còn đối với một trung tâm kinh tế biển hiện đại.

Bốn là cơ chế phân cấp gắn với kiểm soát rủi ro. Thành phố cần quyền quyết định nhanh hơn đối với dự án hạ tầng chiến lược, logistics, chỉnh trang ven sông, dự án TOD, dự án xanh và công nghiệp công nghệ cao. Tuy nhiên, quyền lớn phải đi cùng trách nhiệm lớn. Cơ chế đặc thù chỉ có ý nghĩa khi đi kèm sự minh bạch thông tin, kiểm toán độc lập, đánh giá hiệu quả, giám sát rủi ro và trách nhiệm giải trình rõ ràng.