Bước chuyển quan trọng trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới

Khi toàn cầu hóa, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ, hàng hóa lưu thông xuyên biên giới ngày càng gia tăng cả về quy mô lẫn tốc độ. Cùng với những cơ hội mở rộng thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế cũng kéo theo những thách thức ngày càng lớn về tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Các đối tượng vi phạm không ngừng thay đổi phương thức hoạt động với thủ đoạn tinh vi, lợi dụng sự phát triển của thương mại điện tử, dịch vụ chuyển phát nhanh và các nền tảng số để đưa hàng hóa vi phạm len lỏi vào thị trường.

Dấu mốc quan trọng hiện đại hóa hoạt động quản lý hải quan

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 06/2026/TT-BTC và triển khai đồng bộ các giải pháp kiểm soát tại biên giới được xem là bước chuyển quan trọng trong công tác thực thi quyền SHTT tại Việt Nam, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Phát biểu tại tọa đàm "Bước chuyển quan trọng trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới" do Tạp chí Kinh tế - Tài chính phối hợp với Cục Hải quan tổ chức ngày 30-5, các chuyên gia đều thống nhất nhận định rằng Thông tư số 06/2026/TT-BTC không đơn thuần là một văn bản hướng dẫn nghiệp vụ, mà còn là dấu mốc quan trọng trong quá trình hiện đại hóa hoạt động quản lý hải quan, phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số quốc gia.

Điểm nổi bật của thông tư là việc cắt giảm mạnh các loại giấy tờ, hồ sơ không còn phù hợp trong môi trường số. Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), cơ quan hải quan không còn yêu cầu doanh nghiệp nộp bản sao văn bằng bảo hộ hay giấy chứng nhận quyền SHTT khi các dữ liệu này đã được tích hợp trên hệ thống điện tử và có thể tra cứu trực tuyến từ cơ sở dữ liệu chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ.

Đây là thay đổi có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng doanh nghiệp, giúp giảm đáng kể thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính. Đồng thời, việc bãi bỏ yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự đối với giấy ủy quyền của chủ sở hữu quyền SHTT cho người đại diện tại Việt Nam cũng tạo thuận lợi lớn cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước trong quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Quan trọng hơn, Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã tạo ra bước đột phá về tư duy quản lý khi trao quyền chủ động cho cơ quan Hải quan trong việc tạm dừng làm thủ tục đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT. Nếu như trước đây việc xử lý chủ yếu dựa trên đơn yêu cầu của chủ thể quyền cùng khoản ký quỹ bắt buộc, thì nay cơ quan Hải quan có thể chủ động hành động trên cơ sở quản lý rủi ro và thông tin tình báo nghiệp vụ.

Sự thay đổi này không chỉ nâng cao hiệu quả kiểm soát mà còn giúp bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của các chủ thể SHTT. Doanh nghiệp không còn phải thực hiện các thủ tục phức tạp hoặc đặt khoản ký quỹ tương đương 20% giá trị lô hàng để yêu cầu tạm dừng thông quan. Trong khi đó, lực lượng Hải quan được trao thêm trách nhiệm, phải nhanh chóng xác minh và đưa ra kết luận trong thời hạn luật định, bảo đảm tính minh bạch và công bằng đối với tất cả các bên liên quan.

Một điểm mới đáng chú ý khác là việc số hóa toàn bộ quy trình quản lý. Các chỉ tiêu thông tin trên tờ khai, hồ sơ đề nghị được chuẩn hóa dưới dạng dữ liệu điện tử; hình ảnh sản phẩm được sử dụng thay thế nhiều nội dung mô tả bằng văn bản truyền thống. Đây là nền tảng quan trọng để tiến tới xây dựng hệ thống quản lý hiện đại dựa trên dữ liệu lớn và công nghệ số.

Đặc biệt, lần đầu tiên các quy định kiểm soát hàng hóa trong giao dịch thương mại điện tử được bổ sung tương đối đầy đủ. Đây được xem là yêu cầu cấp thiết khi hàng giả, hàng vi phạm SHTT đang ngày càng lợi dụng các đơn hàng nhỏ lẻ qua bưu chính, chuyển phát nhanh để né tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng.

Mở ra cách tiếp cận mới trong thực thi quyền SHTT tại biên giới

Hiệu quả của những biện pháp mới đã nhanh chóng được phản ánh qua thực tiễn. Chỉ trong khoảng thời gian từ ngày 7 đến 22-5-2026, các lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện và xử lý 1.157 vụ việc vi phạm liên quan đến quyền SHTT, trong đó có 20 vụ án hình sự được khởi tố. Riêng ngành Hải quan, từ ngày 6 đến 28-5-2026 đã phát hiện 38 vụ vi phạm về SHTT tại các cửa khẩu biên giới và cảng biển.

Nhiều vụ việc có quy mô lớn đã được phát hiện và ngăn chặn kịp thời. Điển hình như vụ bắt giữ 17 kiện hàng chứa 4.000 thắt lưng, 200 đôi giày và 500 túi xách giả mạo các thương hiệu nổi tiếng như Louis Vuitton, Hermès, Nike và Chanel tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị ngày 27-5-2026. Trước đó, cơ quan Hải quan cũng tạm giữ lô hàng gồm 264 ổ cứng giả mạo nhãn hiệu Seagate có tổng giá trị khai báo hơn 3,5 tỉ đồng.

Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy hiệu quả, vai trò của doanh nghiệp là hết sức quan trọng. Theo ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, ngày càng nhiều doanh nghiệp đã nhận thức rõ rằng quyền SHTT không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là tài sản chiến lược, quyết định năng lực cạnh tranh và giá trị thương hiệu trên thị trường.

Cùng với đó, cơ chế phối hợp giữa Hải quan, Công an, Quản lý thị trường và cơ quan SHTT đang trở thành một trong những yếu tố then chốt giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Việc chia sẻ dữ liệu, xây dựng hồ sơ rủi ro và trao đổi thông tin giữa các cơ quan chức năng sẽ giúp nhận diện chính xác hơn các đối tượng vi phạm, từ đó nâng cao hiệu quả đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái.

Các chuyên gia cũng cho rằng doanh nghiệp cần chủ động đầu tư hạ tầng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu về nhãn hiệu, sản phẩm và bố trí nhân sự chuyên trách để phối hợp với cơ quan Hải quan. Trong môi trường quản lý số hóa, tốc độ phản hồi thông tin có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả xử lý các vụ việc vi phạm.

Có thể thấy, Thông tư số 06/2026/TT-BTC không chỉ mang lại những thay đổi về mặt thủ tục hành chính mà còn mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới trong thực thi quyền SHTT tại biên giới. Sự kết hợp giữa chuyển đổi số, quản lý rủi ro và phối hợp liên ngành đang tạo nên một hệ thống bảo vệ quyền SHTT chủ động, hiện đại và hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu, việc bảo vệ tài sản trí tuệ không chỉ là yêu cầu của quá trình phát triển mà còn là thước đo về mức độ văn minh của môi trường kinh doanh. Những bước đi mạnh mẽ hiện nay sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo động lực cho đổi mới sáng tạo, hướng tới một nền kinh tế phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.