Cú sốc âm thầm trong ngành sáng tạo

Mới đây, Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI) cảnh báo mối đe dọa ngày càng tăng từ các nội dung giả mạo do AI tạo ra.

Ảnh hưởng rõ rệt

Theo báo cáo thường niên của IFPI, doanh thu lĩnh vực âm nhạc toàn cầu tăng 6,4%, đạt 31,7 tỉ USD vào năm ngoái, trong đó dịch vụ phát nhạc trực tuyến chiếm gần 70% tổng doanh thu hằng năm, với số lượt đăng ký trả phí đạt 837 triệu thuê bao trên toàn cầu. Báo cáo cũng ghi nhận tăng trưởng từ các sản phẩm âm nhạc phát hành bằng các định dạng vật lý, trong đó đĩa than tăng 13,7%.

Châu Á là khu vực dẫn đầu sự trỗi dậy của đĩa than và CD, trong khi tại thị trường Bắc Phi và Trung Đông, các định dạng này gần như không tồn tại khi dịch vụ phát nhạc trực tuyến chiếm tới 97,5% doanh thu. Taylor Swift là nghệ sĩ có doanh thu cao nhất thế giới năm 2025, sau đó lần lượt là nhóm nhạc Hàn Quốc Stray Kids và rapper người Canada Drake.

Mặc dù vậy, IFPI nêu ra thực trạng đáng buồn khi ngày càng nhiều sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra. Theo báo cáo, nền tảng phát nhạc trực tuyến Deezer ghi nhận hơn 6.000 bản nhạc do AI tạo ra mỗi ngày. Sản phẩm âm nhạc của AI thường phổ biến rất nhanh, điển hình như thành công bất ngờ của bản cover (hát lại) bằng AI ca khúc "Papaoutai" của nghệ sĩ người Bỉ Stromae vào cuối tháng 1 vừa qua.

Báo cáo của UNESCO cho thấy trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những cú sốc âm thầm nhưng sâu rộng đối với ngành công nghiệp văn hóa - sáng tạo. Nếu không có những biện pháp can thiệp kịp thời, "cú sốc âm thầm" này có thể làm thay đổi vĩnh viễn cách nghệ sĩ sống và làm việc trong thế kỷ 21. Trong đó, lĩnh vực âm nhạc chịu ảnh hưởng rõ rệt khi doanh thu có thể giảm tới 24%. Ngành nghe nhìn, gồm điện ảnh và truyền hình có thể mất khoảng 21% thu nhập. Nguyên nhân chính đến từ sự gia tăng nhanh chóng của các sản phẩm do AI tạo ra, đang lấn sân thị trường toàn cầu với chi phí thấp và tốc độ vượt trội. Không dừng lại ở nội dung, AI còn cạnh tranh trực tiếp ở thị phần sản xuất và tiêu thụ sản phẩm sáng tạo.

Lời cầu cứu

Những bản nhạc AI, những album AI (từ ca khúc do AI tạo ra đến các giọng ca AI) nhanh chóng chiếm lĩnh các bảng xếp hạng, những bản hit AI được yêu thích hơn bản hit của nhạc sĩ thật sáng tác. Ở tất cả các lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, AI góp phần lớn trong sáng tạo sản phẩm. Thậm chí, giới nghệ sĩ lồng tiếng phim than trời "AI giờ làm việc của nghệ sĩ lồng tiếng, thuyết minh phim nên hội người lồng tiếng phim mất việc là điều có thể thấy trước".

Các hệ thống AI hiện nay có thể viết nhạc, thiết kế đồ họa, dựng video và thậm chí mô phỏng phong cách của những nghệ sĩ nổi tiếng chỉ trong thời gian ngắn với chi phí thấp. Điều này đang tạo ra một áp lực rất lớn lên thị trường lao động sáng tạo. Khi doanh nghiệp và người dùng có thể tiếp cận nội dung được tạo ra nhanh chóng và rẻ hơn, nhu cầu thuê nghệ sĩ thực thụ có xu hướng giảm. Chưa kể, nhiều nền tảng sử dụng dữ liệu từ các tác phẩm có bản quyền mà chưa có sự đồng ý hoặc đền bù cho tác giả. Điều này làm dấy lên lo ngại về quyền sở hữu trí tuệ và sự công bằng trong việc phân phối lợi ích giữa các công ty công nghệ và cộng đồng sáng tạo.

Trước tình hình trên, IFPI hối thúc ngành âm nhạc cần thiết lập cơ chế bảo đảm quyền lợi cho các nhạc sĩ trước các nội dung do AI tạo ra, đồng thời các nhà hoạch định chính sách cần duy trì nghiêm ngặt các biện pháp bảo hộ bản quyền. Tổng Giám đốc UNESCO Khaled El-Enany nhấn mạnh đây là thời điểm mang tính bước ngoặt đối với nền kinh tế sáng tạo. Báo cáo đã tổng hợp hơn 8.100 chính sách trên toàn cầu, đồng thời kêu gọi các chính phủ khẩn trương phối hợp hành động nhằm bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo, hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm sự phát triển bền vững của lĩnh vực văn hóa.

UNESCO nhấn mạnh rằng nếu thiếu đầu tư, thiếu thị trường công bằng và hợp tác quốc tế, nghệ sĩ sẽ ngày càng bị gạt ra bên lề trong kỷ nguyên công nghệ. Trong bối cảnh đó, chính sách văn hóa cần được đặt ở vị trí chiến lược, không chỉ để bảo vệ sinh kế của người làm nghề, mà còn để giữ cho sáng tạo tiếp tục là động lực của tăng trưởng kinh tế, sự gắn kết xã hội và bản sắc văn hóa trong một thế giới đang thay đổi từng ngày.