Cuộc thi “Tết xanh”: Nhớ mùi dưa củ kiệu hương

Nhìn mẹ làm dưa kiệu, tôi chợt nhận ra: Tết xanh không phải là khái niệm mới, cũng không cần những điều to tát. Tết xanh nằm trong cách người nội trợ chọn nguyên liệu sạch, tự làm món ăn từ vườn nhà, hạn chế đồ đóng gói, giảm rác thải, giữ sức khỏe cho gia đình.

Bắt đầu từ thói quen cũ

Người già ở quê tôi kể rằng, kiệu hương gắn với một truyền thuyết đẹp. Xưa kia, có nàng công chúa tên Kiều Hương, yêu trồng trọt, tình cờ phát hiện một loài cây lạ nở hoa tím ven đồi Thạch Nham. Mang về trồng, rồi ngâm củ với giấm và nước trái cây, nàng tạo nên món ăn vừa giòn vừa thơm. Dâng vua cha dịp Tết, món ấy được yêu thích đến mức cái tên "kiệu hương" ra đời, đọc chệch từ tên nàng. Dù là truyền thuyết hay lịch sử, thì đến nay, kiệu hương vẫn gắn chặt với vùng đất đồi gò xã Hòa Nhơn cũ (nay là xã Bà Nà), phía Tây – Nam TP Đà Nẵng. Đất đá phun trào từ dung nham xưa tạo nên mùi vị rất riêng: củ tròn, thân ngả tím, giòn mà không gắt, nồng mà không hăng.

Những ngày cuối năm, khi gió chướng bắt đầu se lại, khu vườn sau nhà tôi rộn ràng hơn hẳn. Không phải bởi hoa trái sum suê, mà bởi những luống kiệu hương đã đến ngày thu hoạch. Mùi đất mới, mùi củ kiệu vừa nhổ còn vương hăng nhẹ trong gió. 

Mỗi năm cũng vậy, cứ gần Tết là mẹ tôi lại cúi mình bên luống kiệu, lựa từng củ tròn, chắc tay, nâng niu như giữ lại hương Tết từ chính mảnh vườn nhà.

Giữa rất nhiều món ngon, của lạ trong mâm cơm ngày Tết hôm nay, dưa củ kiệu hương vẫn giữ cho mình một vị trí riêng - giản dị nhưng không thể thiếu. Chỉ là vị hăng nồng rất nhẹ, chút chua thanh của giấm đường, vậy mà ăn cùng bánh tét, bánh chưng lại khiến cả mâm cơm như dịu lại. Món ăn ấy không cầu kỳ, không phô trương, nhưng đủ để người ta nhớ rất lâu.

Nhà tôi không mua kiệu sẵn ngoài chợ. Cũng không chạy theo những hũ dưa đóng gói bắt mắt. Kiệu hương được trồng trong vườn từ đầu mùa mưa, lớn lên nhờ đất đồi, nhờ nắng gió tự nhiên. Đến cận Tết mới nhổ, đủ dùng cho gia đình và biếu thêm vài hũ cho người thân.

Không ai gọi đó là "sống xanh", nhưng rõ ràng, đó là một cách Tết xanh rất tự nhiên: trồng - thu hoạch - chế biến - sử dụng, không dư thừa, không lãng phí, không bao bì nhựa cầu kỳ. Mỗi củ kiệu đi từ đất vào mâm cơm bằng con đường ngắn nhất, giữ trọn hương vị và sự an tâm cho người ăn.

Một nghề cũ đang trở lại

Có thời gian dài, nghề trồng kiệu hương mai một. Thanh niên rời làng, ruộng vườn bỏ hoang. Nhưng vài năm trở lại đây, khi người tiêu dùng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến thực phẩm sạch, nguồn gốc rõ ràng, kiệu hương Hòa Nhơn dần được tìm lại vị thế.

Chính quyền địa phương hỗ trợ phục hồi làng nghề, hướng dẫn canh tác an toàn, hạn chế hóa chất. Các hộ dân trồng kiệu theo cách truyền thống, thu hoạch đúng vụ, bán chủ yếu vào dịp Tết. Không chạy theo số lượng, mà chú trọng chất lượng, an toàn tuyệt đối - đó cũng là một cách làm kinh tế xanh, bền vững. 

Những ngày làm dưa kiệu là lúc căn bếp nhà tôi ấm nhất. Mẹ lựa kiệu, cắt rễ, chừa lại đoạn thân vừa đủ. Kiệu được ngâm nước muối, xả nước phèn, rồi phơi nắng cho trắng và giòn tự nhiên. Không chất tẩy, không phụ gia. Giấm đường được thắng từ đường cát, nếm vừa miệng. Kiệu xếp vào hũ thủy tinh cũ, tận dụng lại từ năm trước. Có khi mẹ còn bỏ thêm vài lát cà rốt cắt răng cưa, vài trái ớt chín để hũ dưa có thêm sắc Tết.

Mọi thứ đều vừa đủ. Không dư, không thiếu. Không vội vàng. Tết xanh là khi mâm cơm có ít thịt hơn, nhiều rau củ hơn. Là khi hũ dưa kiệu nhỏ nhưng đủ ăn suốt mấy ngày Tết, không phải bỏ đi vì quá nhiều. Bánh tét, bánh chưng nhiều nếp, nhiều đạm, dễ ngán nếu ăn liên tục. Chính vì vậy, dưa kiệu hương với vị chua nhẹ, cay nồng vừa phải trở thành "người bạn đồng hành" không thể thiếu. Chỉ cần một đĩa dưa nhỏ, bữa cơm Tết trở nên cân bằng hơn. Không cần thêm món cầu kỳ. Đó cũng là cách người xưa giữ gìn sức khỏe, ăn uống điều độ - một tinh thần rất "xanh" mà đến nay ta mới gọi tên.

Sau Tết, khi khăn gói trở lại TP HCM, trong balô tôi luôn có một hũ dưa kiệu hương. Mẹ gói kỹ, dặn dò đủ điều. Giữa phố xá đông đúc, mở nắp hũ kiệu, mùi thơm quen thuộc ấy như kéo tôi về lại khu vườn nhỏ, về những ngày cuối năm bình yên. Mang theo hũ dưa kiệu, tôi mang theo cả một lối sống: ăn chậm lại, chọn kỹ hơn, trân trọng những gì tự nhiên nhất. Giữa nhịp sống hiện đại, khi Tết có thể mua sẵn mọi thứ, việc giữ lại một hũ dưa kiệu làm từ kiệu hương trong vườn nhà có lẽ là một lựa chọn khiêm tốn. Nhưng chính từ những lựa chọn nhỏ ấy, tinh thần Tết xanh được nuôi dưỡng: xanh trong cách trồng, xanh trong chế biến, xanh trong tiêu dùng và xanh trong ký ức.

Với tôi, mùi dưa củ kiệu hương không chỉ là mùi Tết, mà còn là mùi của sự bền bỉ, tiết kiệm, hài hòa với thiên nhiên – những giá trị cũ nhưng chưa bao giờ cũ.