Điểm nóng xung đột ngày 17-4: NATO ra sao nếu không còn Mỹ?

Tổng thống Mỹ Donald Trump luôn không hài lòng với NATO. Ông phàn nàn về mức chi tiêu quốc phòng của các đồng minh, đe dọa chiếm đảo Greenland của Đan Mạch, và tức giận vì NATO không hỗ trợ Mỹ trong cuộc chiến với Iran.

Các chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng Trung Đông đã phơi bày một câu hỏi mà NATO không thể né tránh thêm nữa: Liệu liên minh xuyên Đại Tây Dương có thể tồn tại lâu dài, đặc biệt nếu Mỹ rút lui?

“NATO khó quay trở lại hoạt động như thường lệ, cả với chính quyền Mỹ hiện tại hay tiếp theo. Chúng ta đang gần với sự đổ vỡ hơn bao giờ hết” - ông Jim Townsend, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh Mỹ mới, nhận định.

Nếu muốn đưa Mỹ ra khỏi NATO, ông Donald Trump cần đạt đa số phiếu từ Thượng viện hoặc Quốc hội ban hành một đạo luật mới. Hai kịch bản này khó xảy ra trong thời gian ngắn khi nhiều nhà lập pháp từ cả hai đảng vẫn ủng hộ NATO.

Tuy nhiên, ông Donald Trump có những quyền lực khác. Mỹ không có nghĩa vụ phải viện trợ nếu các đồng minh bị tấn công. Điều 5 quy định nghĩa vụ phòng thủ tập thể nhưng không bắt buộc phải có phản ứng quân sự. Các đồng minh vẫn hoài nghi liệu Washington có đưa tay giúp đỡ hay không.

Mỹ cũng có thể di chuyển 84.000 binh sĩ đóng quân rải rác khắp châu Âu ra khỏi lục địa này. Tờ Wall Street Journal đưa tin ông Donald Trump đang cân nhắc di dời một số căn cứ quân sự từ những quốc gia bị coi không nhiệt tình trong cuộc chiến Iran. Ông có thể đóng cửa các căn cứ Mỹ và ngừng phối hợp quân sự với các đồng minh.

Vì các đảm bảo an ninh Mỹ với châu Âu là nền tảng của NATO kể từ khi thành lập, những động thái này giáng đòn mạnh với liên minh.

Xung đột Nga - Ukraine vốn đã phơi bày điểm yếu của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu và sự phụ thuộc sâu sắc vào Mỹ. Cùng với nhiều khủng hoảng ngoại giao trong quan hệ đối tác Mỹ - NATO, châu Âu đang chú trọng đầu tư vào năng lực quốc phòng. Từ năm 2020-2025, chi tiêu quốc phòng của các thành viên đã tăng hơn 62%.

Dẫu vậy, theo báo cáo của Viện Nghiên cứu An ninh Quốc tế (IISS), châu Âu dựa quá nhiều vào Mỹ trong các lĩnh vực như khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương, tình báo, giám sát và trinh sát, tình báo vệ tinh, hậu cần và phòng không, phòng thủ tên lửa tích hợp.

Châu Âu cần một thập niên hoặc hơn, cùng với khoảng 1.000 tỉ USD, để bù đắp lỗ hổng then chốt nếu thiếu Mỹ. Báo cáo của IISS cho biết các ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu gặp khó khăn trong tăng cường sản xuất, còn nhiều quân đội không thể đạt mục tiêu tuyển dụng và giữ chân binh lính.

Dù vậy, một số người vẫn đặt niềm tin vào một “NATO châu Âu”.

Bà Minna Alander - nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu Stockholm thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Thụy Điển - cho biết NATO qua nhiều năm đã trở thành cấu trúc hợp tác quân sự giữa các quốc gia châu Âu. 

NATO là mạng lưới ra đời vào đầu Chiến tranh lạnh. Trong nhiều thập niên, Mỹ nỗ lực thu hút càng nhiều quốc gia càng tốt vào liên minh. 

Sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001 ở Mỹ, NATO - lần đầu tiên và duy nhất đến nay - viện dẫn Điều 5 ủng hộ Washington và gửi quân đến chiến đấu ở Afghanistan. Hàng ngàn binh sĩ đã thiệt mạng, trong đó có gần 500 người từ Vương quốc Anh cùng hàng chục người từ Pháp, Đan Mạch, Italy và các quốc gia khác.

Trong suốt cuộc chiến ở Iran hiện, các căn cứ ở châu Âu là địa điểm tập kết có lợi cho quân đội Mỹ, ngay cả khi nhiều quốc gia công khai giữ khoảng cách với xung đột.