Lắng nghe người dân hiến kế:Tái thiết chiến lược nhân tài

Để TP HCM tiếp tục vươn xa, đã đến lúc đổi mới cách "chiêu hiền đãi sĩ", biến nhân tài thành động lực bứt phá lớn nhất.

Kinh nghiệm và thực tế

Kinh tế không tự tăng trưởng chỉ bằng vốn, quỹ đất hay công nghệ. Các yếu tố vật chất và kỹ thuật ấy chỉ phát huy tối đa giá trị khi được tổ chức, vận hành và sáng tạo bởi con người. Đó chính là giới hạn lớn nhất, nhưng đồng thời cũng là cơ hội tuyệt vời nhất của mọi quốc gia đang phát triển. Lịch sử thế giới đã chứng minh một quy luật: mọi bước nhảy vọt kinh tế đều bắt đầu từ chất lượng con người.

Nhật Bản vươn lên thành cường quốc kinh tế nhờ lực lượng kỹ sư và đội ngũ quản trị xuất sắc, không phải do khoáng sản. Hàn Quốc từng nghèo khó, thiếu tài nguyên, nhưng sớm nhận thức rằng muốn cạnh tranh toàn cầu phải xây dựng năng lực con người. Các tập đoàn công nghệ khổng lồ được xây trên nền tảng hệ thống đào tạo quyết liệt, gắn chặt nhu cầu quốc gia. Singapore thiếu tài nguyên nhưng sức mạnh lại đến từ khả năng tổ chức con người, thu hút nhân tài quốc tế và nền quản trị đẳng cấp cao.

Chất lượng con người là giới hạn trên của tăng trưởng. Nền kinh tế không thể vượt quá năng lực của đội ngũ lãnh đạo, kỹ sư, doanh nhân, công chức và người lao động. Khi chất lượng nhân lực không theo kịp khát vọng phát triển, tăng trưởng chắc chắn sớm chạm trần.

Vấn đề đáng lo ngại là dù ai cũng nhắc đến "hiền tài là nguyên khí quốc gia", phần lớn mô hình tổ chức hiện nay lại không đủ khả năng phát hiện và bồi dưỡng nhân tài đúng lúc. Hạn chế lớn nhất là tư duy tuyển chọn vẫn nặng về bằng cấp, thâm niên và quy trình hành chính thay vì năng lực thực. Năng lực thật sự thể hiện ở khả năng giải quyết vấn đề linh hoạt, tư duy sáng tạo, tốc độ học hỏi và năng lực tạo ra kết quả. Đánh giá lệch chuẩn khiến hệ thống bỏ sót nhân tài và vô tình chỉ chọn những cá nhân phù hợp cơ chế máy móc.

Sự thiếu đồng bộ trong phát triển nhân lực cũng là điểm nghẽn. Nhà trường đào tạo nhưng thiếu am hiểu thị trường. Doanh nghiệp cần người nhưng không tham gia sâu vào đào tạo. Cơ quan quản lý thiếu dữ liệu thời gian thực về biến động lao động. Hệ quả là độ trễ rất lớn giữa nhân tài cần có và nhân lực được đào tạo. Khi nền kinh tế cần kỹ sư bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, logistics thông minh, tài chính số hay điều dưỡng quốc tế thì hệ thống giáo dục vẫn cần nhiều năm mới thích nghi được. Mô hình hiện tại mang tính thụ động khi nhiều tổ chức chỉ chờ đợi những người xuất chúng tự xuất hiện. Hơn nữa, hệ thống thường triệt tiêu người có tư duy khác biệt. Người xuất sắc hay phản biện, đặt câu hỏi, ít chấp nhận điều vô lý nên dễ bị đánh giá là "không phù hợp văn hóa".

Cần một "bộ não" điều phối nhân lực

Từ những giới hạn cơ cấu đó, trung tâm phát triển nhân tài vùng không nên chỉ được nhìn nhận như một dự án giáo dục thông thường, mà bắt buộc phải là một thiết chế chiến lược mới cho tăng trưởng. Đây không phải là một trường học, viện nghiên cứu hay sở ngành mở rộng, mà phải trở thành "bộ não chiến lược về nguồn nhân lực" cho toàn vùng kinh tế phía Nam, tương tự cách quy hoạch các hệ thống cảng biển hay trung tâm tài chính. Nếu hạ tầng giao thông giúp lưu chuyển hàng hóa, thì hạ tầng nhân tài phải giúp lưu chuyển tri thức, năng lực và đổi mới sáng tạo.

Giải pháp phù hợp nhất là thành lập một thiết chế liên ngành cấp vùng, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của chính quyền thành phố nhưng hoạt động bán tự chủ. Thiết chế này cần sự tham gia đồng quản trị của nhà nước, doanh nghiệp, các trường đại học, viện nghiên cứu và các tập đoàn quốc tế. Đây phải là trung tâm điều phối tương lai lao động của toàn vùng kinh tế phía Nam và các cực phát triển mới. Mục tiêu cốt lõi không phải đào tạo thật nhiều người, mà là phát hiện, tuyển chọn, tăng tốc và phân bổ chính xác nguồn nhân tài chiến lược. Nói cách khác, trung tâm này phải liên tục trả lời một câu hỏi cốt lõi: Mười hay hai mươi năm tới, TP HCM cần người có năng lực nào để duy trì tăng trưởng hai con số? Thay vì đào tạo đại trà rồi đi tìm đầu ra, trung tâm phải nghiên cứu dự báo nhu cầu trước rồi mới bắt tay đào tạo, nhằm sản xuất nhân lực theo đơn đặt hàng chiến lược.

Nếu vận hành đúng hướng, trung tâm này sẽ đóng vai trò như một radar tinh nhạy phát hiện nhân tài quốc gia, cơ sở dự báo lao động chuẩn xác, và học viện tăng tốc đặc biệt cho những cá nhân có năng lực vượt trội. Đây cũng sẽ là nơi xây dựng bản đồ nhân tài số hóa, tạo cầu nối vững chắc với doanh nghiệp toàn cầu, và thử nghiệm các cơ chế đột phá về giáo dục - đào tạo. Hơn hết, đây là môi trường cởi mở, cho phép những cá nhân thực sự xuất sắc có thể tiến xa và đi nhanh hơn phần còn lại của hệ thống.

Nhìn sâu sắc hơn, đây chính xác là sự "đột phá trong đột phá". Phần lớn chiến lược tăng trưởng hiện nay vẫn loay hoay xoay quanh các yếu tố vật chất: vốn, đất đai, hạ tầng, và chính sách ưu đãi. Tuy nhiên, những nguồn lực ấy đều hữu hạn. Thứ duy nhất sở hữu tiềm năng gia tăng vô hạn theo cấp số nhân chính là trí tuệ con người. Một chuyên gia xuất sắc có thể tạo giá trị vượt trội so với hàng chục lao động phổ thông. Một nhà quản trị tài ba đủ sức nâng cao hiệu suất cả tổ chức lớn. Một nhà khoa học giỏi có thể mở ra ngành kinh tế mới. Vì vậy, trung tâm phát triển nhân tài chính là nơi tạo ra những con người biết cách vận hành và cung cấp nhiên liệu bất tận cho cỗ máy tăng trưởng. Đó là con đường ngắn nhất để nâng cao trần năng lực cạnh tranh trong nhiều thập niên sắp tới.