Mỹ và Iran đã "dùng dằng" bao lần đứng trước ngưỡng cửa hòa bình?

Xung đột Mỹ - Israel và Iran lắng xuống sau khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời do Pakistan làm trung gian bắt đầu hôm 8-4. Đàm phán trực tiếp tại Islamabad đổ vỡ hôm 12-4 và kể từ đó, hai bên trao đổi hàng loạt đề xuất hòa bình thông qua Pakistan. Tuy nhiên, một số sự kiện gần đây làm dấy lên lo ngại giao tranh toàn diện có thể tái diễn.

Đàm phán trực tiếp tại Islamabad

Hôm 11 và 12-4, đại diện Mỹ và Iran gặp nhau tại thủ đô Islamabad của Pakistan để đàm phán trực tiếp lần đầu tiên kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979 ở Iran.

Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu, cùng với Đặc phái viên Steve Witkoff và con rể Tổng thống Donald Trump là ông Jared Kushner. Phái đoàn Iran gồm Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ali Bagheri Kani - thành viên cấp cao Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran.

Trước đàm phán, ông Ghalibaf tuyên bố việc Israel ngừng bắn ở Lebanon và giải phóng tài sản của Iran ở nước ngoài là điều không thể thương lượng. Israel tấn công gần như hàng ngày vào Lebanon kể từ hôm 2-3 với lý do trả đũa lực lượng Hezbollah và hiện chiếm đóng khoảng 1/5 lãnh thổ nước này.

Các quan chức Iran được cho là sẵn sàng ở lại tới ngày thứ 3, song phái đoàn Mỹ không muốn, nhấn mạnh Washington linh hoạt nhưng Iran đã từ chối “đề nghị cuối cùng và tốt nhất”.

Đại sứ Iran tại Islamabad đánh giá cuộc đàm phán lần đó “không phải một sự kiện, mà là một quá trình” đặt nền tảng cho tương lai. Tuy nhiên, Mỹ và Iran chưa đàm phán trực tiếp lần nào kể từ đó.

Năng lực hạt nhân Iran

Iran được cho là đang nắm giữ khoảng 440 kg uranium được làm giàu đến 60%. Tehran nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích dân sự. 

Nhưng Israel, Mỹ và phương Tây cáo buộc Iran đang chuẩn bị khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân. Họ lập luận con số 60% cao hơn nhiều so với mức cần thiết cho một chương trình năng lượng hạt nhân dân sự (chỉ từ 3-5% độ làm giàu). Mỹ muốn Iran giao nộp lượng uranium được làm giàu 60% nhưng Iran bác bỏ.

Nhà phân tích cấp cao Naysan Rafati tại tổ chức International Crisis Group nói khi nhắc tới chương trình hạt nhân Iran, cả hai nước bất đồng về nội dung lẫn trình tự thỏa thuận.

“Tehran muốn trì hoãn việc thảo luận chi tiết cho các vòng đàm phán tiếp theo, trong khi Washington muốn rõ ràng ngay từ đầu. Vì vậy, chúng ta chứng kiến bế tắc kết hợp giữa những vấn đề quen thuộc - kho dự trữ uranium làm giàu của Iran và hướng đi tương lai của chương trình hạt nhân - và những vấn đề mới nổi” - ông nói.

Chỉ 4 ngày sau lệnh ngừng bắn và vòng đàm phán trực tiếp đổ vỡ, Washington tuyên bố phong tỏa hải quân với hoạt động vận chuyển hàng hóa ra vào các cảng Iran - một bước đi leo thang nghiêm trọng.

Ông Donald Trump mất bình tĩnh với thủ tướng Israel

Theo các nguồn tin, ngày 1-6, Tổng thống Mỹ Donald Trump điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu về việc Israel leo thang căng thẳng ở miền Nam Lebanon. Ông Donald Trump sau đó xác nhận đã nặng lời với ông Netanyahu.

Tuy nhiên, Israel tiếp tục không kích khu vực Naqoura hôm 5-6, bất chấp tuyên bố về một thỏa thuận ngừng bắn có điều kiện khác do Mỹ làm trung gian trước đó một ngày. Quân đội Israel cũng ban hành lệnh di dời bắt buộc với Aarnaya, Aanqoun và Kfar Kila, ba ngôi làng và thị trấn ở miền Nam Lebanon.

Đến ngày 16-4, Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố Israel và Lebanon đạt được thỏa thuận ngừng bắn 10 ngày, tạo điều kiện cho đàm phán về một thỏa thuận an ninh và hòa bình lâu dài. Kể từ ngày 2-3, hơn 3.000 người thiệt mạng ở Lebanon và hơn một triệu người rời bỏ nhà cửa.

Tuy nhiên, Israel tiếp tục tấn công vào Lebanon bất chấp "thỏa thuận ngừng bắn". Hội đồng Người tị nạn Na Uy (NRC) ước tính gần 600 người thiệt mạng trong 30 ngày kể từ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố.

Iran khẳng định hòa bình ở Lebanon là một trong những lằn ranh đỏ.

Iran ám chỉ sẽ nới lỏng các hạn chế tại eo biển Hormuz

Một ngày sau lệnh ngừng bắn ở Lebanon, hôm 17-4, cả Iran và Mỹ đều tuyên bố eo biển Hormuz mở cửa trở lại.

Từ đầu tháng 3, Iran hạn chế vận chuyển hàng hải qua tuyến đường thủy hẹp vận chuyển 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới. Trong các đề xuất trước đây, Iran đề nghị thu phí quá cảnh, nhưng Mỹ nhiều lần bác bỏ.

Dẫu vậy, Mỹ sau đó cho biết lệnh phong tỏa hải quân với các cảng Iran "vẫn duy trì toàn diện" cho đến khi hai nước đạt thỏa thuận chấm dứt chiến tranh. Iran khẳng định nếu tàu của họ không thể đi qua thì không nước nào được làm vậy. Kể từ đó, Tehran bắn hoặc bắt giữ các tàu mang cờ nước ngoài đi qua eo biển.

“Không giống các vòng đàm phán trước đây chủ yếu tập trung vào chương trình hạt nhân Iran, cuộc chiến đưa vấn đề eo biển Hormuz trở thành tâm điểm chú ý. Iran muốn duy trì một số ảnh hưởng nhất định với eo biển Hormuz, trong khi Mỹ và nhiều nước khác muốn khôi phục lại hiện trạng trước chiến sự. Washington cũng muốn giảm thiểu hoặc tránh việc Tehran có thêm nguồn lực tài chính nếu không nhượng bộ về hạt nhân” - ông Rafati cho biết.