Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Trung: Người tạo chân dung Bác Hồ bằng mây tre đan

Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Trung (sinh năm 1953), sinh ra và lớn lên trên vùng đất làng Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, huyện Chương Mỹ, TP Hà Nội (nay là xã Phú Nghĩa, TP Hà Nội), cái nôi làm nghề truyền thống mây tre đan nổi tiếng trong và ngoài nước.

Cuối năm 1969, sau một cơn sốt "thập tử nhất sinh", ông Trung được bác sĩ thăm khám và kết luận là mắc bệnh co cơ, lao xương nên phải nằm liệt giường không thể đi lại được. Ròng rã suốt hơn ba năm điều trị ở Bệnh viện Việt-Đức (Hà Nội) và nhiều bệnh viện khác, nhưng bệnh tật của ông Trung vẫn không thuyên giảm. Bất lực, gia đình đành ngậm ngùi đưa ông về nhà tiếp tục điều trị.

May mắn, sau 4 tháng điều trị ở nhà, bệnh của ông có dấu hiệu tiến triển và đôi chân bắt đầu cử động được, nhưng chân phải của ông Trung bị ngắn hơn chân trái 15 cm. Cũng từ đó, cuộc sống của ông bắt đầu thay đổi, ôn phải tập bò, tập đi như một đứa trẻ. Khi đã tự đi được, tôi bắt đầu học nghề mây tre đan của gia đình.

Năm 1972, Nguyễn Văn Trung được các nghệ nhân trong làng Phú Vinh và chính quyền địa phương vận động vào Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Vinh. Với đôi tay tài hoa và tâm huyết với nghề truyền thống, chàng trai khuyết tật Nguyễn Văn Trung đã được xã viên hợp tác xã bầu làm Đội trưởng đội kỹ thuật. Cũng trong năm đó, sản phẩm mây tre đan của đội sản xuất do Nguyễn Văn Trung làm đội trưởng đã giành giải nhất "Cuộc thi tay nghề giỏi ở làng Phú Vinh".

Với đôi tay tài hoa và cùng những nỗ lực không biết mệt mỏi, năm 1980, ông Nguyễn Văn Trung giành giải "Tuổi trẻ sáng tạo" tại Liên Xô và được nhận vào học tại chức Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội. Năm 1983, Nguyễn Văn Trung được Ủy ban Khoa học Nhà nước và Bộ Đại học cử sang Cuba làm chuyên gia giúp nước bạn giảng dạy về làm hàng thủ công mỹ nghệ cho người dân.

Tháng 9-1987, trước khi về nước, ông đã kịp hoàn thành bức chân dung vị lãnh tụ Fidel Castro (0,6m x 0,8m) trong thời gian 19 ngày, bằng chất liệu mây để tặng nhân dân Cuba. Hiện tại, bức chân dung này đang được trưng bày tại Văn phòng Chính phủ Cuba.

Sau 5 năm giảng dạy, học tập, nghiên cứu nghề mây tre đan ở các nước thuộc châu Mỹ La-tinh, châu Âu, trở về nước, ông Trung đã mạnh dạn sử dụng cây bèo tây để làm nguyên liệu sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ. Tháng 9-1987, ông được cấp trên bổ nhiệm giữ chức Phó hiệu trưởng Trường Mỹ nghệ Hà Tây. Đầu năm 1988, nghề mây tre đan ở Phú Vinh đứng trước nguy cơ suy thoái, nhiều người dân đã bỏ nghề vì không có công ăn việc làm. Chính trong hoàn cảnh đó, ông Trung đã xin nghỉ việc ở Trường Mỹ nghệ Hà Tây để về quê gây dựng, bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống mây tre đan.

Hơn 40 năm trong nghề, ông Trung đã cho đan hơn 300 bức chân dung các vị lãnh tụ nổi tiếng trong và ngoài nước, trong đó có hơn 200 bức chân dung Bác Hồ. Không chỉ có tài đan lát, nghệ nhân Nguyễn Văn Trung còn có năng khiếu âm nhạc và ông có thể chơi thành thạo các nhạc cụ dân tộc như: Đàn bầu, đàn nhị, đàn nguyệt, sáo trúc..

Những năm đầu thế kỷ 21, làng Phú Vinh thực sự khởi sắc, các đối tác, doanh nghiệp nước ngoài về ký kết hợp đồng nhiều, người dân làm không xuể. Tháng 10-2005, ông Trung mạnh dạn thành lập Công ty TNHH Mỹ nghệ Hoa Sơn. Mục đích của ông là tạo công ăn việc làm cho người dân quê nhà và giữ nghề truyền thống gần 400 năm của ông, cha. Tiếp đó, năm 2007, ông quyết định thành lập Trung tâm Dạy nghề tư thục mây tre đan Phú Vinh để dạy nghề miễn phí cho người khuyết tật.

Được biết, mỗi năm Trung tâm Dạy nghề tư thục mây tre đan Phú Vinh do ông làm giám đốc đã đào tạo từ 400 đến 500 học viên. Sau này, có nhiều người thành đạt, làm giàu từ nghề mây tre đan.

Ngoài việc dạy nghề miễn phí cho người khuyết tật, trừ mua nguyên liệu, trả nhân công, gia đình ông Trung còn thu về hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Với người dân làng nghề Phú Vinh, nghệ nhân Nguyễn Văn Trung hội tụ "4T" (tâm-tài-tầm-tín), nên trung tâm dạy nghề của ông rất đông người đến xin học và có nhiều cá nhân, cơ quan, trường học, doanh nghiệp… đến đặt hàng thủ công mỹ nghệ mây tre đan.

Mặc dù là người khuyết tật nhưng với nghị lực phi thường, nghệ nhân Nguyễn Văn Trung không chỉ vượt lên số phận, mà còn tâm huyết "giữ lửa" truyền nghề và quảng bá sản phẩm mây tre đan Việt Nam ra thế giới.

Trong phòng khách, ở vị trí trang trọng nhất là bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh (1,6m x 2m). Bức tranh hoàn thành vào đúng dịp kỷ niệm 115 Ngày sinh Bác Hồ. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Trung, để hoàn thiện một bức chân dung Bác Hồ, phải làm rất nhiều công đoạn, từ chọn mây tre, xử lý độ dẻo, nhuộm màu, rồi tỉ mỉ kết hợp các lối đan truyền thống để tạo sắc độ sáng tối, từng chi tiết phải đạt đến độ tinh tế cao. "Khó nhất là làm sao để tái hiện được thần thái, ánh mắt, nụ cười hiền từ của Bác. Không chỉ khéo tay, mà nghệ nhân còn phải cảm nhận được cái hồn của Bác", ông Trung nói.

Chính vì sự tỉ mỉ và cái tâm đặt trọn trong nghề, các tác phẩm của ông đã nhiều lần gây tiếng vang tại các cuộc thi thủ công mỹ nghệ trong nước và quốc tế. Năm 2016, ông Nguyễn Văn Trung được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú; tháng 6-2025, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân.

Ở tuổi ngoài 70, ngày ngày nghệ nhân Nguyễn Văn Trung vẫn miệt mài bên khung đan. Với hơn 40 năm gắn bó với nghề, ông Trung không chỉ là người lưu giữ tinh hoa truyền thống mà còn là một người thổi làn gió mới, biến những sản phẩm đan lát thông thường trở thành tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao.

Làng Phú Vinh từ lâu đã nổi tiếng với nghề mây tre đan truyền thống, nhưng chính sự cống hiến và sáng tạo của những nghệ nhân như ông Nguyễn Văn Trung đã đưa cái tên làng nghề này vươn xa, trở thành niềm tự hào không chỉ của địa phương mà còn của cả nền thủ công mỹ nghệ Việt Nam.