NSƯT Ca Lê Hồng nhớ về "Thái hậu Dương Vân Nga"

Ít ai biết, người dàn dựng phiên bản đầu tiên tại Sài Gòn năm 1978 chính là NSƯT Ca Lê Hồng – người thầm lặng đứng sau hào quang của cố NSƯT Thanh Nga, để tạo nên một trong những vai diễn vĩ đại nhất lịch sử sân khấu Việt Nam.

Một dấu mốc không thể thay thế của cải lương

Năm 1978, trên sân khấu Đoàn cải lương Thanh Minh – Thanh Nga, vở "Thái hậu Dương Vân Nga" của tác giả Huy Trường ra đời như một sự kiện nghệ thuật lớn. Đó là tác phẩm lịch sử và được giới chuyên môn đánh giá là bản tuyên ngôn về bản lĩnh dân tộc, được chuyển tải bằng ngôn ngữ nghệ thuật cải lương đạt tới độ chín hiếm có.

Đằng sau thành công ấy là bàn tay đạo diễn của NSƯT Ca Lê Hồng. Bà không dựng một vở tuồng theo lối minh họa lịch sử, mà kiến tạo một không gian sân khấu mang đậm chất sử thi, nơi mỗi câu ca, mỗi ánh mắt đều gánh trên mình vận mệnh quốc gia.

Chính lựa chọn nghệ thuật ấy đã tạo nền móng cho một vai diễn để đời của cố NSƯT Thanh Nga.

"Vai diễn như được Tổ nghề nhập"

Trong lịch sử cải lương, NSƯT Thanh Nga từng ghi dấu với vai Trưng Trắc trong "Tiếng trống Mê Linh". Nhưng với Thái hậu Dương Vân Nga, bà đạt tới một đỉnh cao khác. 

NSƯT Ca Lê Hồng phân tích: "Trong diễn xuất không nặng về mặt kỹ thuật, mà là trạng thái nhập vai gần như tuyệt đối. Những người từng xem đều có chung một cảm nhận: Thanh Nga không diễn, mà hóa thân. Từ ánh mắt, giọng nói đến từng làn hơi ca, tất cả đều mang khí phách của một bậc mẫu nghi thiên hạ trong thời loạn. 

Đó là sự kết hợp giữa nội lực sân khấu, căn cơ của nghệ thuật ca và diễn, tạo nên một trực giác nghệ thuật hiếm có" – NSƯT Ca Lê Hồng nói.

Nhiều khán giả thời ấy kể lại, khi Thanh Nga bước ra sân khấu, không gian như lặng đi. Và rồi, chỉ bằng một câu vọng cổ, bà khiến cả rạp nổi da gà – cảm giác như lịch sử sống dậy, như Thái hậu Dương Vân Nga bước ra từ quá khứ.

Cho đến hôm nay, giới nghề vẫn xem đây là một trong những vai diễn khó nhất và cũng vĩ đại nhất của sân khấu Việt Nam. Chưa có ai chạm tới được "cái thần" mà NSƯT Thanh Nga từng đạt được.

Người đạo diễn đứng sau ánh sáng

Ít ai biết rằng, người đặt nền móng cho thành công ấy chính là NSƯT Ca Lê Hồng. Trong ký ức của nhiều nghệ sĩ, bà là một đạo diễn nghiêm cẩn, sâu sắc và giàu trực giác. Bà là thành viên của Hội đồng nghệ thuật Giải Mai Vàng trong nhiều năm liền.

Đạo diễn Trần Đăng Nhân nhớ lại: "Hồi đó chúng tôi còn là sinh viên, còn cô Ca Lê Hồng đã là thành viên Ban giám hiệu nhà trường. 

Sau khi cô Thanh Nga mất, nhà trường cũng rất lo lắng cho cô Ca Lê Hồng. Có lẽ chính quyền lúc ấy cũng có kế hoạch bảo vệ cô. Nhắc lại năm 1979, tôi và Quang Hiền hằng đêm ôm súng AK ngủ trước bậc thềm rạp Thăng Long…". 

Những dòng hồi ức ấy nói về một thời kỳ đặc biệt của sân khấu, cho thấy vị trí của đạo diễn Ca Lê Hồng trong đời sống nghệ thuật lúc bấy giờ: Một người vừa là nghệ sĩ, vừa là người giữ lửa, đứng giữa những biến động và vẫn kiên định với con đường sáng tạo.

Chính bà là người dựng nên phiên bản đầu tiên của Thái hậu Dương Vân Nga tại TP HCM. 

Sau biến cố của Thanh Nga, nhiều đạo diễn khác tiếp tục dàn dựng lại vở diễn, nhưng bản dựng năm 1978 vẫn được xem là chuẩn mực khó vượt qua.