"Phao cứu sinh" trước biến động việc làm

Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động dưới tác động của công nghệ, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và những cú sốc bên ngoài, chính sách bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) đang ngày càng khẳng định vai trò là "phao cứu sinh" đối với người lao động (NLĐ). Không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ tài chính khi mất việc, BHTN còn trở thành công cụ điều tiết thị trường lao động.

Giảm áp lực tài chính cho người lao động

Những năm gần đây, sự phát triển nhanh của tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và thương mại điện tử đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc việc làm. Nhiều ngành nghề truyền thống bị thu hẹp, trong khi các vị trí mới đòi hỏi kỹ năng cao hơn. Điều này khiến một bộ phận không nhỏ NLĐ - nhất là lao động phổ thông và lao động lớn tuổi - đối diện nguy cơ mất việc.

Theo thống kê, năm 2025 cả nước có khoảng 1,07 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động, tương đương 2,22%. Con số này phản ánh áp lực ngày càng lớn lên thị trường lao động, nhất là trong bối cảnh doanh nghiệp (DN) buộc phải tái cấu trúc để nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, BHTN (do BHXH Việt Nam quản lý) trở thành điểm tựa quan trọng. Quỹ BHTN được hình thành từ sự đóng góp của cả NLĐ và DN (tối đa 1% mỗi bên), cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước, vận hành theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro. Đây không chỉ là chính sách an sinh mà còn là "bộ đệm" giúp thị trường lao động vận hành ổn định hơn.

Từ năm 2026, Luật Việc làm sửa đổi đã mở rộng đáng kể diện bao phủ. NLĐ chỉ cần ký hợp đồng từ 1 tháng trở lên đã thuộc diện tham gia BHTN; lao động bán thời gian và một số vị trí quản lý hưởng lương cũng được đưa vào hệ thống. Việc mở rộng này giúp tăng độ bao phủ, bảo đảm nhiều NLĐ hơn được bảo vệ trước rủi ro mất việc. 

Mức trợ cấp thất nghiệp tiếp tục được tính bằng 60% bình quân tiền lương đóng bảo hiểm của 6 tháng gần nhất, với trần tối đa bằng 5 lần mức lương tối thiểu vùng. Đồng thời, thời gian giải quyết hồ sơ cũng được rút ngắn, NLĐ có thể nhận tiền sớm hơn, giảm áp lực tài chính trong giai đoạn chuyển tiếp.

Không chỉ có trợ cấp, NLĐ còn được cấp thẻ BHYT trong thời gian hưởng BHTN, được tư vấn - giới thiệu việc làm và hỗ trợ học nghề.

Kết nối thị trường lao động

BHTN không chỉ giúp NLĐ "cầm cự" trong giai đoạn mất việc, mà còn tạo điều kiện để họ định hướng lại nghề nghiệp.

Trường hợp của chị Hoàng An Ngọc, từng làm việc tại một văn phòng tài chính ở TP Hà Nội, là ví dụ. Sau khi DN cắt giảm nhân sự do ứng dụng công nghệ, chị mất công việc có thu nhập gần 20 triệu đồng/tháng. Trong thời gian chưa tìm được việc làm, khoản trợ cấp khoảng 6 triệu đồng/tháng từ BHTN đã giúp chị duy trì sinh hoạt và có thêm thời gian cân nhắc hướng đi mới. Song song với khoản trợ cấp hằng tháng, chị còn được tiếp cận thông tin tuyển dụng, tư vấn nghề nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm (DVVL).

Tại TP HCM, trong quý I/2026, Trung tâm DVVL thành phố đã tư vấn, giới thiệu việc làm cho gần 100.000 lượt người. Trong đó, hơn 12.900 lượt được giới thiệu việc làm cụ thể và 4.219 người đã tìm được việc làm mới (tương đương tỉ lệ hơn 32%). Đáng chú ý, một lượng lớn trong số này là những người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp. Điều này cho thấy BHTN không chỉ giúp NLĐ "trụ vững" mà còn đóng vai trò cầu nối đưa họ trở lại thị trường lao động. Tại Hà Nội, theo Trung tâm DVVL thành phố, chỉ trong tháng 2-2026 đã có hơn 52.000 lượt lao động được tư vấn, hỗ trợ tìm việc.

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, song thị trường lao động vẫn tồn tại những điểm nghẽn đáng chú ý. Một trong số đó là sự lệch pha giữa cung và cầu lao động. Trong khi DN ngày càng yêu cầu cao về kỹ năng, kỷ luật lao động và khả năng thích ứng thì một bộ phận NLĐ vẫn chưa đáp ứng được.

Cần thêm các gói hỗ trợ

Thực tế cho thấy mức trợ cấp BHTN hiện nay vẫn còn khá thấp so với chi phí sinh hoạt, nhất là tại các đô thị lớn. Với mức trợ cấp phổ biến khoảng 4 - 5 triệu đồng/tháng, NLĐ khó trang trải cuộc sống nếu phải nuôi con hoặc thuê nhà. Vì vậy, nhiều người buộc phải nhanh chóng tìm việc làm tạm thời thay vì tham gia các khóa đào tạo lại.

Bên cạnh đó, thủ tục hành chính vẫn còn những bất cập. Dù đã triển khai dịch vụ công trực tuyến nhưng không ít NLĐ vẫn gặp khó khăn khi nộp hồ sơ qua mạng và phải đến trực tiếp trung tâm. Việc định kỳ thông báo tình trạng việc làm cũng gây bất tiện cho những người ở xa hoặc đang làm công việc tạm thời.

Trong 4 năm gần đây, Quỹ BHTN duy trì kết dư ổn định, mỗi năm thu khoảng 25.000 - 28.000 tỉ đồng. Dự báo đến năm 2028, con số này có thể đạt gần 30.000 tỉ đồng. Đây là nguồn lực quan trọng, nhưng câu hỏi đặt ra là làm thế nào để sử dụng hiệu quả hơn.

Nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển hướng từ "chi trả thụ động" sang "đầu tư chủ động" vào đào tạo và nâng cao kỹ năng cho NLĐ. Khi NLĐ nhanh chóng quay lại thị trường lao động, quỹ không chỉ giảm áp lực chi trả, mà còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Theo ông Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội, BHTN không chỉ là bệ đỡ cho NLĐ mà còn giúp DN duy trì nguồn nhân lực ổn định.

Vì vậy, cần tăng mức hỗ trợ trực tiếp và đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng. Bên cạnh đó, cần thiết kế các gói hỗ trợ linh hoạt trong những tình huống khẩn cấp như dịch bệnh, thiên tai. Việc điều chỉnh mức trần hưởng trợ cấp theo hướng linh hoạt hơn, bảo đảm mức sống tối thiểu cho NLĐ cũng là vấn đề cần được nghiên cứu.