Vi phạm nồng độ cồn: Đã đến lúc xử lý hình sự?

Hơn 20 giờ ngày 12-1, các quán nhậu trên đường Hoàng Diệu 2, phường Linh Xuân, TP HCM vẫn đông nghịt người. Tiếng cụng ly, hò hét át cả tiếng còi xe. Dưới sàn nhà, vỏ bia ngổn ngang. Nhìn bãi xe máy ken đặc, người đi đường không khỏi lo ngại: Liệu có bao nhiêu người trong số họ đủ tỉnh táo để về nhà an toàn?

Đánh cược với tử thần

Đằng sau những cuộc vui nơi quán nhậu là những con số báo động. Theo thống kê của Ban An toàn giao thông TP HCM, trong 11 tháng từ đầu năm 2025, thành phố ghi nhận 14.967 trường hợp vi phạm nồng độ cồn - đứng đầu nhóm lỗi dẫn đến tai nạn giao thông. Đáng chú ý, chỉ riêng 2 ngày nghỉ Tết Dương lịch 2026, CSGT TP HCM đã lập biên bản 6.399 trường hợp vi phạm, trong đó có tới 2.075 "ma men".

Anh Nguyễn Thanh Phương (ngụ phường An Nhơn, TP HCM) - một người làm dịch vụ "đưa người say về nhà" - chia sẻ nỗi trăn trở về sự chủ quan của các tài xế: "Nhiều người say đến mức đứng không vững nhưng vẫn cười xòa khẳng định mình còn tỉnh táo. Tôi từng chứng kiến những đôi tay run rẩy, loay hoay mãi không tra nổi chìa khóa xe. Nhưng ngay sau khi nổ máy xe, họ lại phóng đi với tốc độ kinh hoàng, bất chấp mọi nguy hiểm chực chờ".

Theo quan sát của anh Phương, phần lớn người cầm lái khi say xỉn không hề mù mờ về luật pháp. Họ nhận thức rõ mức phạt kịch khung, thậm chí vướng vòng lao lý nếu gây tai nạn. Tuy nhiên, thay vì chọn giải pháp an toàn, nhiều người lại đánh cược tính mạng bằng cách luồn lách qua các con hẻm nhỏ, đường nội bộ thiếu ánh sáng để né chốt kiểm tra. Chính những cung đường khuất tầm nhìn này lại trở thành những cái bẫy chết người.

Thực tế, hàng ngàn biên bản xử phạt chỉ là bề nổi của những bi kịch đau lòng. Tháng 9-2025, một vụ tai nạn đặc biệt nghiêm trọng xảy ra tại TP HCM đã cướp đi sinh mạng của 3 mẹ con sau cú va chạm liên hoàn. Tài xế gây tai nạn bị xác định có nồng độ cồn vượt mức cho phép, bị khởi tố và bắt tạm giam.

Trước đó, ngày 18-3-2025, bà Nguyễn Thị Thanh N. điều khiển ô tô trong tình trạng say xỉn đã đạp nhầm chân ga khi dừng đèn đỏ, tông vào 10 xe máy. Vụ việc khiến ít nhất một người tử vong và nhiều người bị thương. Kết quả kiểm tra cho thấy nồng độ cồn của nữ tài xế này vượt mức 0,4 mg/l khí thở.

Nên mạnh tay hơn hay cần thận trọng?

Nhìn nhận từ góc độ an toàn của cộng đồng, ThS Nguyễn Thị Hải Yến cho rằng xã hội đang phải trả giá đắt vì sự nể nang đối với hành vi lái xe sau khi sử dụng rượu bia.

Bà Yến nhấn mạnh tài xế say xỉn tham gia giao thông chính là "nguồn nguy hiểm cao độ". Do đó, việc hình sự hóa hành vi này, ngay cả khi chưa gây tai nạn, là bước đi cần thiết, mang tính phòng ngừa tích cực để ưu tiên bảo vệ tính mạng người dân.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế, bà Yến chỉ ra bài học từ Nhật Bản - quốc gia đã kéo giảm hơn 80% vụ tai nạn chết người do rượu bia trong 2 thập kỷ nhờ hệ thống luật pháp nghiêm khắc. Cụ thể, trong khi Việt Nam xử phạt hành chính mức kịch khung với trên 0,4 mg/l thì tại Nhật Bản, người có nồng độ cồn chỉ cần 0,15 mg/l đã phải đối mặt án hình sự và hồ sơ tiền án.

Đáng chú ý, luật pháp Nhật Bản áp dụng triệt để nguyên tắc "không khoan nhượng" với cả các bên liên quan. Người cung cấp xe cho tài xế say xỉn có thể bị phạt tù đến 5 năm; người ép uống hoặc cung cấp rượu bia đối mặt án tù 3 năm; hành khách ngồi cùng xe biết tài xế đã uống rượu bia mà không ngăn cản cũng bị xử lý hình sự.

Trong khi đó, ThS Kim Nguyễn Hồng Minh - giảng viên Khoa Luật Hình sự - Trường Đại học Luật TP HCM, bày tỏ quan điểm thận trọng hơn. Bà cảnh báo về những hệ lụy tiêu cực nếu vội vàng coi hình sự hóa là công cụ duy nhất để giải quyết vấn đề vi phạm nồng độ cồn.

Theo ThS Minh, xử lý hình sự là biện pháp nghiêm khắc nhất, chỉ nên áp dụng với những hành vi gây nguy hiểm đáng kể cho xã hội, bảo đảm chế tài tương xứng với tính chất vi phạm. Bà cho rằng trong quản lý nhà nước, cần ưu tiên các biện pháp điều chỉnh hành vi khác trước khi dùng đến công cụ hình sự. Việc lạm dụng hoặc để luật hình sự can thiệp quá sâu vào đời sống dân sự cần được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh các tác động không mong muốn.

Về cơ sở pháp lý hiện hành, ThS Minh lưu ý dù hành vi lái xe có nồng độ cồn chưa bị coi là tội phạm độc lập nhưng Bộ Luật Hình sự đã quy định chặt chẽ. Cụ thể, theo điều 13, người thực hiện hành vi phạm tội trong tình trạng say xỉn hoặc dùng chất kích thích mạnh vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Tại điều 260, vi phạm nồng độ cồn khi gây thiệt hại là tình tiết định khung tăng nặng, dẫn đến hình phạt nghiêm khắc hơn cho người vi phạm...