Chấp nhận trái ngành, miễn làm được việc

Xu hướng trên trải rộng từ sản xuất, dịch vụ đến công nghệ. Nhiều khảo sát mới đây cho thấy hơn 60% doanh nghiệp (DN) ưu tiên kỹ năng và kinh nghiệm thực tế khi tuyển dụng.

Cần người "thực chiến"

Thị trường lao động đang chứng kiến một sự dịch chuyển rõ rệt: bằng cấp không còn là tiêu chí hàng đầu. Thay vào đó, DN ngày càng đặt nặng năng lực thực tế, khả năng làm việc, thích ứng và tạo ra giá trị ngay lập tức.

Ông Trần Ngọc Hùng, giám đốc nhân sự một công ty cơ khí tại KCN Tân Tạo (TP HCM), thẳng thắn nói công ty không thiếu người có bằng cấp, mà thiếu người làm được việc. Có ứng viên bằng cấp rất đẹp nhưng không đọc nổi bản vẽ kỹ thuật, buộc phải loại ngay từ vòng đầu.

Trong khi nhiều lao động đi lên từ thực tế, tích lũy tay nghề và kinh nghiệm lại được đánh giá cao. "Một người làm được việc ngay giúp DN tiết kiệm rất nhiều chi phí đào tạo lại. Họ lại là những nhân sự rất có trách nhiệm với công việc" - ông Hùng nói.

Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, xu hướng này còn rõ nét hơn. Nhiều công ty phần mềm, startup tuyển lập trình viên thông qua bài test năng lực, dự án thực tế hoặc hồ sơ GitHub (nền tảng lưu trữ trực tuyến và mạng xã hội dành cho các lập trình viên) thay vì bằng cấp. Một ứng viên chưa tốt nghiệp đại học nhưng có sản phẩm cụ thể vẫn có thể được trả mức lương cạnh tranh.

Theo khảo sát của một số nền tảng tuyển dụng, hơn 60% nhà tuyển dụng cho biết họ ưu tiên kỹ năng và kinh nghiệm thực tế khi đánh giá ứng viên. Các tiêu chí như khả năng sử dụng công nghệ, tư duy giải quyết vấn đề, kỹ năng làm việc nhóm… đang trở thành "thước đo" mới.

Ở chiều ngược lại, không ít cử nhân, thậm chí thạc sĩ lại gặp khó trong tìm việc. Điểm yếu phổ biến là thiếu trải nghiệm thực tế, kỹ năng mềm hạn chế và khả năng thích ứng môi trường làm việc chưa cao.

Chị Nguyễn Thị Lan (27 tuổi, quê Tây Ninh), tốt nghiệp ngành quản trị kinh doanh nhưng chuyển sang làm digital marketing, kể: "Khi đi phỏng vấn, nhà tuyển dụng không hỏi tôi học gì, mà hỏi tôi đã làm được gì. Những chiến dịch tôi từng chạy, kết quả ra sao mới là điều họ quan tâm".

Thực tế này cho thấy khoảng cách ngày càng rõ giữa đào tạo và nhu cầu thị trường. Khi DN cần nhân sự "vào việc ngay", những kiến thức nặng lý thuyết dần mất lợi thế.

Phải tự nâng cấp

Sự thay đổi của thị trường lao động đang đặt người lao động (NLĐ) trước một yêu cầu mới: không thể chỉ dựa vào bằng cấp. Ông Dương Việt Linh, Phó Giám đốc Việc Làm Tốt, nhận định: "Chúng ta đang chuyển từ thị trường lao động dựa trên bằng cấp sang thị trường dựa trên năng lực. Bằng cấp vẫn cần, nhưng không còn đủ. NLĐ phải chứng minh mình làm được gì".

Theo ông Linh, một trong những thay đổi quan trọng là cách tiếp cận việc học. Thay vì học để lấy bằng, NLĐ, nhất là sinh viên cần học để làm được việc. Việc tham gia thực tập, làm thêm hoặc các dự án thực tế ngay từ khi còn trên ghế nhà trường trở thành lợi thế lớn. Nhiều DN hiện nay đánh giá cao "hồ sơ năng lực" (portfolio) - nơi thể hiện sản phẩm, dự án cụ thể hơn là bảng điểm.

Bên cạnh kỹ năng chuyên môn, kỹ năng mềm cũng ngày càng quan trọng. Khả năng giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian, tư duy phản biện… giúp NLĐ thích nghi nhanh với môi trường làm việc và tạo dấu ấn với nhà tuyển dụng.

Bà Lưu Ngọc Minh, giám đốc một DN logistics tại TP HCM, cho biết: "Kỹ năng có thể đào tạo thêm nhưng thái độ làm việc và khả năng thích nghi là yếu tố quyết định. Chúng tôi ưu tiên những người chịu học hỏi và dám làm".

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, yêu cầu về kỹ năng công nghệ cũng trở nên cấp thiết. Nhiều công việc truyền thống đang bị thay thế, buộc NLĐ phải chủ động cập nhật kỹ năng mới nếu không muốn bị tụt lại phía sau. Nhưng không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai NLĐ. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường cho thấy hệ thống giáo dục và đào tạo cần thay đổi mạnh mẽ hơn.

TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, cho rằng chương trình đào tạo cần tăng tính ứng dụng, giảm lý thuyết, đồng thời gắn chặt hơn với nhu cầu của DN. Việc hợp tác giữa nhà trường và DN trong đào tạo, thực tập cần được mở rộng, thay vì chỉ mang tính hình thức.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy các mô hình đào tạo linh hoạt như chứng chỉ ngắn hạn, đào tạo theo kỹ năng cụ thể, giúp NLĐ nhanh chóng thích ứng với biến động của thị trường lao động.

Các chuyên gia đều nhận định thị trường lao động đang bước vào một cuộc sàng lọc mạnh mẽ. Bằng cấp không biến mất nhưng sẽ không còn là "tấm vé ưu tiên". Trong cuộc đua mới này, chỉ những người chứng minh được năng lực thực tế mới có thể trụ lại và đi xa.