Điểm nóng xung đột ngày 4-2: Châu Âu chật vật giấc mơ "thoát Mỹ"

Trong một cuộc gặp các thành viên Nghị viện châu Âu tuần này, Tổng thư ký NATO Mark Rutte chia sẻ thẳng thắn: “Nếu ai đó nghĩ Liên minh châu Âu, hay châu Âu nói chung, có thể tự vệ mà không cần Mỹ, thì cứ tiếp tục mơ đi. Các bạn không thể. Chúng ta không thể”.

Nếu châu Âu muốn thay thế khả năng răn đe hạt nhân của Mỹ, các cam kết chi tiêu hiện tại phải tăng gấp đôi. “Vậy thì, chúc may mắn nhé” - ông nói thêm.

Châu Âu tức giận...

Những phát ngôn này khiến một số nghị sĩ châu Âu tức giận. “Người châu Âu có thể và phải tự chịu trách nhiệm về an ninh của chính mình. Ngay cả Mỹ cũng thấy vậy. Đó là trụ cột châu Âu của NATO” - Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Jean-Noël Barrot chỉ trích ông Rutte trên mạng xã hội.

Bộ trưởng Ngoại giao Tây Ban Nha José Manuel Albares đề xuất cách tiếp cận khác: “Chúng ta phải hướng tới một đội quân châu Âu. Chuyện này không thể làm trong ngày một ngày hai. Châu Âu cần tất cả loại răn đe trong tay, răn đe kinh tế, chính trị, an ninh”.

Tuy nhiên, chính xác thì đội quân châu Âu là gì? Đội quân này thuộc EU hay toàn châu Âu? Một lực lượng mới hay phiên bản nâng cấp từ các cấu trúc hiện có?

“Với nhóm ủng hộ, mục tiêu này có tầm nhìn dài hạn. Với nhóm chỉ trích, mục tiêu này quá giới hạn và mơ hồ tới mức không thể thảo luận chi tiết” - Sophia Besch, chuyên gia cấp cao tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận xét.

Tuy nhiên, phía sau những ý kiến trái chiều là sự đồng thuận châu Âu cần tự gánh vác trách nhiệm.

“NATO phải châu Âu hơn nữa để duy trì sức mạnh. Chưa có cường quốc nào trong lịch sử từng giao phó sự sống còn của mình cho bên thứ 3 mà vẫn tồn tại được” - bà Kaja Kallas, người đứng đầu chính sách đối ngoại EU, chia sẻ.

...Nhưng chưa biết phải làm sao?

Năm 2025, các thành viên NATO cam kết tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035. Liên minh châu Âu, có 23 nước thuộc NATO trong số 27 thành viên, đã bắt đầu kế hoạch chi tiêu quốc phòng trị giá 800 tỉ euro.

“Châu Âu đang đi đúng hướng và họ có thể làm được điều đó. Cần nỗ lực bền bỉ trong vài năm, mua và trang bị những năng lực phù hợp để giảm sự phụ thuộc vào Mỹ” - Camille Grand, cựu trợ lý tổng thư ký NATO, nói.

Ông Grand cho rằng khả năng tự lực cánh sinh của châu Âu không có điểm khởi đầu cụ thể. Tuy nhiên, giới hoạch định chính sách vẫn cần đặt ra thời hạn để tăng cường năng lực răn đe, với cột mốc năm 2030 rất cận kề. 

Châu Âu có thể đạt được bước tiến đáng kể trong nâng cao sức mạnh hàng loạt nhân tố hỗ trợ chiến lược. Mỹ đang chiếm ưu thế trong lĩnh vực này, như tình báo, vệ tinh, tên lửa tầm xa, vận tải hàng không và phòng thủ tên lửa đạn đạo.

Theo ông Grand, châu Âu khó lòng hoàn tất mọi mục tiêu trước năm 2030 nhưng “chúng ta hoàn toàn có thể tiến xa”. Dẫu vậy, ông cũng lưu ý châu Âu cần đối thoại thẳng thắn với Mỹ bởi lục địa này vẫn cần một số khí tài của Washington sau cột mốc 2030.

Tobias Billström - cựu Bộ trưởng Ngoại giao Thụy Điển - tin tưởng Mỹ sẽ viện trợ cho châu Âu nếu điều khoản phòng thủ tập thể được kích hoạt. Ông chỉ ra Mỹ được hưởng lợi từ NATO, dẫn chứng vị trí địa lý và năng lực quân sự của các thành viên vùng Bắc Cực, như Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy, Iceland.

Mỹ - ẩn số quá lớn!

Không phải ai cũng chắc chắn về Mỹ. Bà Besch cho rằng niềm tin vào Mỹ đã mất. Vị chuyên gia cảnh báo châu Âu cần rũ bỏ những thói quen đã tồn tại hàng thập niên trong việc xác định lợi ích quốc phòng. Kế hoạch phát triển năng lực của châu Âu vốn dựa trên các kế hoạch năng lực khu vực của NATO, song những kế hoạch này phụ thuộc nặng nề vào sự đóng góp cốt yếu từ Mỹ.

“Chúng ta đang vung ra những khoản tiền khổng lồ song thực tế chẳng hề độc lập hơn khỏi Mỹ trong 10-15 năm tới, bởi số tiền đó không phối hợp và có định hướng để thực sự lấp đầy khoảng trống nếu không có Mỹ” - bà nói.

Tiền bạc không phải vướng mắc duy nhất cho điểm yếu quốc phòng của châu Âu. Ví dụ, dự án máy bay chiến đấu trị giá 100 tỉ euro của Pháp và Đức bế tắc bởi sự bất đồng và thiếu tin tưởng giữa các nhà phát triển.

Trong khi đó, châu Âu từ lâu vật lộn để thống nhất chi tiêu quốc phòng, vừa trùng lặp vừa tốn kém vừa lộn xộn, cản trở hiệu quả trên chiến trường. Ví dụ, EU cung cấp cho Ukraine 10 loại pháo tự hành khác nhau có khả năng bắn đạn 155 mm, "gây ra những khó khăn nghiêm trọng về hậu cần cho lực lượng vũ trang Ukraine". Trong một ví dụ khác, EU vận hành 12 loại xe tăng chiến đấu, trong khi Mỹ chỉ có một loại.

Theo bà Besch, châu Âu cần xác định rõ các lợi ích chiến lược của riêng mình, như một phiên bản răn đe hạt nhân kiểu châu Âu hoặc làm thế nào để bảo vệ các lợi ích từ Bắc Cực đến Thái Bình Dương. 

“Tôi lo ngại chúng ta đang lún sâu vào cuộc tranh luận ‘liệu chúng ta có thể thay thế Mỹ không', thay vì xác định xem chúng ta thực sự muốn gì khi không có họ” - bà kết luận.