Giải bài toán năng suất

Trong một nền kinh tế đang chuyển mình nhanh sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức và công nghệ, năng suất lao động không còn là một chỉ số kỹ thuật, mà là thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia. Với Việt Nam, bài toán này càng trở nên cấp bách khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng đang dần thu hẹp.

Thực tế cho thấy, dù đã có cải thiện trong những năm gần đây nhưng năng suất lao động của Việt Nam vẫn thấp hơn một số quốc gia trong khu vực như Singapore hay Úc. Khoảng cách này không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách tổ chức lao động, chất lượng nguồn nhân lực và văn hóa làm việc.

Tại Singapore, năng suất được nâng lên nhờ một hệ sinh thái đồng bộ: từ giáo dục định hướng kỹ năng, doanh nghiệp (DN) quản trị theo dữ liệu, đến chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo. Người lao động (NLĐ) không chỉ làm việc, mà liên tục được "nâng cấp" thông qua các chương trình đào tạo suốt đời. Tại Úc, năng suất gắn chặt với tiêu chuẩn nghề nghiệp và kỷ luật lao động; mỗi vị trí đều có yêu cầu rõ ràng về kỹ năng, hiệu suất và trách nhiệm.

Việt Nam vẫn đang đối mặt nhiều điểm nghẽn. Công nghệ sản xuất ở nhiều DN, đặc biệt là DN nhỏ và vừa, còn lạc hậu; quản trị lao động thiếu hệ thống đo lường hiệu quả; tỉ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ còn hạn chế. Quan trọng hơn, tư duy "làm đủ việc" vẫn phổ biến hơn "làm hiệu quả".

Ở góc độ NLĐ, một bộ phận chưa thực sự chủ động nâng cao kỹ năng, trong khi DN cũng chưa coi đào tạo là khoản đầu tư dài hạn. Hệ quả là năng suất tăng chậm, không theo kịp tốc độ hội nhập và cạnh tranh.

Điểm sáng là những năm qua, các phong trào thi đua do tổ chức Công đoàn phát động đã góp phần tạo chuyển biến đáng kể. Các chương trình như "Lao động giỏi - Lao động sáng tạo", "1 triệu sáng kiến" hay "Tháng Công nhân" không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà đã tạo ra hàng trăm ngàn sáng kiến cải tiến, giúp DN tiết giảm chi phí, tối ưu quy trình…

Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào phong trào, sẽ khó tạo ra bước nhảy vọt. Bài toán năng suất cần một chiến lược mang tính cấu trúc, trong đó chuyển đổi số là đòn bẩy quan trọng. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, dữ liệu lớn không chỉ giúp tăng tốc sản xuất mà còn thay đổi cách thức quản trị. Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với con người phù hợp.

Việt Nam đang có lợi thế lớn về lực lượng lao động trẻ, nhanh nhạy với công nghệ. Vấn đề là phải chuyển lợi thế này thành năng lực thực sự. Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái đào tạo linh hoạt, nơi kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm trở thành tiêu chuẩn phổ thông, không phải đặc quyền.

Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra 3 trụ cột then chốt. Thứ nhất, đặt NLĐ vào trung tâm. Thứ hai, DN phải chuyển từ tư duy "sử dụng lao động" sang "phát triển con người". Thứ ba, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo: hoàn thiện chính sách hỗ trợ đổi mới công nghệ, thúc đẩy nghiên cứu - phát triển, đồng thời nâng cấp hệ thống giáo dục nghề nghiệp theo chuẩn quốc tế.