Khơi nguồn văn hóa đọc (*): Mục tiêu lớn, đòi hỏi cách làm lớn

"Phấn đấu trước năm 2030, Việt Nam có "Thủ đô sách thế giới" - định hướng này trong Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, không chỉ là mục tiêu, mà còn mở ra yêu cầu phát triển toàn diện ngành xuất bản và văn hóa đọc.

Nguồn lực mềm bền vững

Tại TP HCM, sau giai đoạn nỗ lực đưa sách về cơ sở, bài toán đặt ra hiện nay không chỉ dừng ở tiếp cận, mà là làm sao duy trì và nâng tầm văn hóa đọc như một phần trong chiến lược phát triển con người.

Ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM, cho biết ngành văn hóa đang xây dựng chiến lược phát triển văn hóa đọc theo hướng bền vững, với mục tiêu hình thành một thế hệ độc giả mới, đó là thực sự yêu sách và xem đọc sách là nhu cầu tự thân. "Theo đó, sở tham mưu lãnh đạo thành phố thúc đẩy việc tạo lập thói quen đọc trong đời sống hằng ngày, để người dân có thể tiếp cận sách ở mọi lúc, mọi nơi. Kỳ vọng đặt ra là khi cần tìm kiếm tri thức, sách sẽ trở thành lựa chọn đầu tiên của mỗi người" - ông nhấn mạnh.

Theo định hướng này, việc đọc không còn bó hẹp trong thư viện hay nhà trường, mà được khuyến khích mở rộng ra mọi không gian sống. Bên cạnh các tiết đọc sách, nhiều hoạt động như giao lưu với đại sứ văn hóa đọc, hội sách thiếu nhi, các cuộc thi về sách… được tổ chức, tạo môi trường để học sinh không chỉ đọc mà còn chia sẻ, thảo luận và phát triển kỹ năng.

Ở góc độ xuất bản, bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, cho rằng chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lớn để lan tỏa văn hóa đọc. Công nghệ giúp sách đến gần hơn với bạn đọc, đặc biệt là những nhóm ít có điều kiện tiếp cận như phụ nữ, trẻ em hay cộng đồng ở vùng sâu, vùng xa.

Tuy nhiên, theo bà, điều cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở mục tiêu sử dụng công nghệ. Chuyển đổi số không chỉ để tối ưu vận hành, mà còn để đưa sách đến gần hơn với cộng đồng. "Chúng tôi cho rằng văn hóa đọc chỉ có thể bền vững khi sách không chỉ hiện diện ở những nơi thuận lợi mà còn đến được với các khu vực còn nhiều thiếu thốn; đồng thời, việc đọc phải được nuôi dưỡng để trở thành một nhu cầu tinh thần tự nhiên trong đời sống cộng đồng" - bà Phượng cho biết thêm.

Không dừng lại ở việc đọc, người đọc cần có không gian để trao đổi, phản biện và suy ngẫm. Những tủ sách chuyên đề, các diễn đàn đối thoại hay chuỗi sự kiện học thuật… chính là những "hạt nhân" quan trọng để nuôi dưỡng văn hóa đọc theo chiều sâu, giúp việc đọc vượt qua tính cá nhân để trở thành một thực hành xã hội có ý nghĩa.

Đặt trong tổng thể phát triển đô thị, văn hóa đọc không chỉ góp phần nâng cao dân trí, mà còn tạo nên một nguồn lực mềm bền vững. Khi người dân chủ động đọc, suy ngẫm và chia sẻ, văn hóa đọc mới thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần hình thành sức mạnh mềm cho một đô thị phát triển.

Bước chuyển mang tính bản lề

Với những gì đang diễn ra, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư - Đại sứ văn hóa đọc trọn đời của TP HCM, hành trình khơi nguồn văn hóa đọc vì thế đang chuyển dần từ việc đưa sách đến gần người dân sang làm sao để người đọc gắn bó lâu dài với sách. Đây là bước chuyển mang tính bản lề, khi việc đọc không còn dừng ở phong trào hay sự kiện, mà từng bước trở thành thói quen bền vững.

Nhìn từ thực tế những năm gần đây, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư cho rằng các hoạt động như ngày hội sách, lễ hội đường sách đã góp phần quan trọng trong việc khơi lại thói quen đọc trong cộng đồng. Theo ông, đã có một thời gian việc đọc bị lấn át bởi sự phát triển của thiết bị công nghệ, khi nhiều người dành phần lớn thời gian cho điện thoại mà ít quan tâm đến sách.

"Tuy nhiên, những năm gần đây, các hoạt động văn hóa đọc được tổ chức thường xuyên hơn đã tạo hiệu ứng tích cực, giúp người dân nhớ lại và tìm đến việc đọc nhiều hơn" - ông nhận xét.

Dù vậy, ông vẫn nhấn mạnh ranh giới rõ ràng giữa việc tiếp nhận thông tin qua thiết bị số và việc đọc sách. Theo ông, điện thoại không thể thay thế vai trò của sách trong việc tích lũy tri thức. Xem điện thoại giống như xem tivi, xem xong thì quên, chỉ nhớ đại khái. Còn sách thì có thể đọc lại, kiểm tra lại, nhờ đó nhớ sâu và hiểu kỹ hơn.

Từ góc nhìn của một người làm nghiên cứu, ông Nguyễn Đình Tư cho rằng việc xây dựng thói quen đọc không thể chỉ trông chờ vào ý thức cá nhân, mà cần có sự vào cuộc của các cơ quan quản lý văn hóa. Việc tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc hay các hoạt động liên quan không chỉ mang tính hình thức, mà có vai trò thúc đẩy, tạo động lực để người dân tiếp cận sách nhiều hơn.

Ông cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực trong hoạt động phát hành sách hiện nay. Theo ông, việc sách được in ấn, phát hành rộng rãi hơn đã góp phần đưa sách đến gần bạn đọc. Ông cho rằng đây là minh chứng cho thấy nhu cầu đọc vẫn tồn tại và có thể được khơi dậy nếu có điều kiện phù hợp.

Ở tuổi ngoài 100, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư vẫn miệt mài với công việc viết và nghiên cứu. Ông cho biết đang ấp ủ một công trình mới liên quan đến địa danh xưa, một lĩnh vực mà theo ông đang dần bị lãng quên trong đời sống hiện đại. "Nhiều người bây giờ không biết tên làng cũ của mình là gì, nguồn gốc ra sao. Tôi muốn viết một cuốn sách để những ai quan tâm đến cội nguồn có thể tìm hiểu" - ông tâm huyết. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 13-4