Minh bạch xuất khẩu lao động

Xuất khẩu lao động (XKLĐ) tiếp tục là lựa chọn mưu sinh của hàng trăm ngàn người lao động (NLĐ). Tuy nhiên, đằng sau tín hiệu tích cực ấy vẫn tồn tại không ít rủi ro, buộc câu chuyện bảo vệ quyền lợi NLĐ phải được đặt ra một cách căn cơ và thực chất hơn.

Không ít rủi ro

Sau nhiều năm làm công nhân may với thu nhập bấp bênh tại Nghệ An, chị Nguyễn Thị H. (32 tuổi) quyết định vay mượn gần 110 triệu đồng để sang Nhật Bản làm việc theo diện thực tập sinh. "Nghĩ đơn giản là đi vài năm, có vốn về làm ăn. Nhưng vừa đi đã mang gánh nợ, nên làm đủ trả nợ và dư không nhiều" - chị H. chia sẻ.

Thực tế, chi phí XKLĐ vẫn là rào cản lớn với NLĐ, nhất là lao động phổ thông. Khi đã vay mượn để xuất cảnh, nhiều người buộc phải chấp nhận mọi điều kiện làm việc, kể cả khi quyền lợi bị ảnh hưởng, vì nếu về nước sớm đồng nghĩa với "trắng tay".

Ở góc khác, anh Lê Minh P. (35 tuổi, quê Đồng Tháp), từng làm việc trong ngành xây dựng tại Đài Loan (Trung Quốc), cho biết có thời điểm phải tăng ca liên tục nhưng không được trả đủ lương. "Muốn phản ánh cũng sợ bị chấm dứt hợp đồng. Về sớm thì không đủ tiền trả nợ" - anh P. nói.

Không ít NLĐ tiếp cận thông tin XKLĐ qua mạng xã hội hoặc người quen. Anh Trần Văn T. (27 tuổi, quê Quảng Trị) từng nộp hơn 40 triệu đồng cho môi giới để đăng ký đi Hàn Quốc. "Họ hứa rất chắc nhưng kéo dài hết lần này đến lần khác rồi cắt liên lạc. Tiền mất, việc không có" - anh T. bức xúc.

Mới đây, Cục Quản lý lao động ngoài nước (Bộ Nội vụ) đã ban hành hàng loạt quyết định xử phạt doanh nghiệp (DN) XKLĐ với mức phạt từ hàng chục đến hàng trăm triệu đồng. Các vi phạm tập trung ở việc không cập nhật dữ liệu NLĐ, không công khai thông tin, ký hợp đồng sai quy định, tổ chức tuyển chọn và thu tiền khi chưa đủ điều kiện.

Theo các chuyên gia, môi giới "chui", tuyển dụng trái phép vẫn là nguyên nhân chính khiến NLĐ rơi vào rủi ro. Hợp đồng ký không đúng mẫu, thu tiền khi chưa đủ điều kiện, thông tin mập mờ… đều là những vi phạm phổ biến đã được cơ quan quản lý chỉ rõ. Điều này cho thấy nếu không siết kỷ cương thị trường, rủi ro luôn bị đẩy về phía NLĐ.

Ông Trần Kinh Lợi, Giám đốc tuyển sinh của một công ty XKLĐ lớn tại TP HCM, cho biết ra nước ngoài làm việc, NLĐ tiếp tục đối mặt với rào cản ngôn ngữ, pháp luật và văn hóa. Nhiều người không biết tìm sự hỗ trợ ở đâu khi xảy ra tranh chấp. Tâm lý sợ mất việc, bị trục xuất khiến NLĐ chấp nhận thiệt thòi.

Hết hạn hợp đồng trở về nước, không ít lao động lại rơi vào cảnh loay hoay tìm việc. Kỹ năng, kinh nghiệm tích lũy ở nước ngoài chưa được thị trường trong nước công nhận đầy đủ, trong khi chính sách hỗ trợ tái hòa nhập còn thiếu và phân tán.

Bước điều chỉnh quan trọng

Để hạn chế tối đa rủi ro cho NLĐ, theo ông Lợi, các DN dịch vụ không chỉ dừng lại ở trách nhiệm đưa NLĐ xuất cảnh, mà phải theo sát NLĐ trong suốt thời gian làm việc ở nước ngoài, kịp thời hỗ trợ khi phát sinh tranh chấp, thay vì "đẩy rủi ro" về phía NLĐ.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ vừa ban hành Nghị định 372/2025/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung Nghị định 112/2021/NĐ-CP, quy định chi tiết thi hành Luật NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, được xem là bước điều chỉnh quan trọng. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng minh bạch và trách nhiệm của DN dịch vụ.

Một điểm đáng chú ý là rút ngắn thời gian xử lý thủ tục đổi giấy phép hoạt động của DN từ 10 ngày còn 7 ngày làm việc, đồng thời cho phép nộp hồ sơ trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến trên Cổng dịch vụ công quốc gia. Đây là bước đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số trong lĩnh vực XKLĐ.

Nghị định cũng yêu cầu DN thông báo trực tuyến việc đáp ứng điều kiện của thị trường, ngành nghề trước khi đưa NLĐ sang Đài Loan (Trung Quốc), Nhật Bản và nghề hộ lý tại Nhật Bản. Ngay sau khi thông báo thành công, DN được phép triển khai hoạt động, thay vì phải chờ thủ tục chấp thuận như trước.

Đáng chú ý, theo quy định mới, DN phải thông báo danh sách NLĐ dự kiến đi làm việc ở nước ngoài, kèm đầy đủ thông tin cá nhân, hộ chiếu, thời gian xuất cảnh và thông tin liên hệ của người thân. Trong vòng 3 ngày làm việc, Bộ Nội vụ phải xác nhận danh sách này. Theo các chuyên gia, đây là bước tiến quan trọng giúp quản lý chặt NLĐ ngay từ đầu, hạn chế tình trạng "đi chui", "đi lậu" và giảm rủi ro khi xảy ra sự cố.

Theo ông Trần Nguyên Vũ, Giám đốc Công ty AE School Sài Gòn, bảo vệ quyền lợi cho NLĐ ra nước ngoài làm việc phải được nhìn nhận như một chuỗi liên tục. "Không thể chỉ quản lý đến lúc NLĐ xuất cảnh. Phải bảo vệ họ trong suốt quá trình làm việc ở nước ngoài và hỗ trợ khi trở về" - ông Vũ nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Như Tuấn, Phó Phòng Thị trường châu Á - châu Phi (Cục Quản lý lao động ngoài nước), XKLĐ không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng người đi hay lượng kiều hối gửi về. Điều quan trọng hơn là NLĐ có được bảo vệ đầy đủ quyền lợi hay không và có tương lai ổn định sau khi trở về nước.

XKLĐ chỉ thực sự bền vững khi được nhìn nhận như một "vòng tròn khép kín": đi làm việc ở nước ngoài an toàn, minh bạch; làm việc được bảo vệ; và khi hồi hương có việc làm, thu nhập, cơ hội khởi nghiệp. Đó không chỉ là mong muốn của NLĐ, mà còn là trách nhiệm của Nhà nước, DN và toàn bộ hệ thống quản lý lao động.