Nợ BHXH: Người lao động thiệt đơn thiệt kép

Nợ BHXH kéo dài hàng chục, thậm chí hàng trăm tháng không còn là câu chuyện riêng của doanh nghiệp (DN) mà đã trở thành rủi ro trực tiếp đối với người lao động (NLĐ). Khi DN chây ì hoặc mất khả năng thanh toán, NLĐ có thể mất quyền lợi an sinh sau nhiều năm đóng góp.

Nợ đọng kéo dài, khó thu hồi

BHXH TP Hà Nội vừa công bố danh sách các đơn vị chậm đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) từ 2 tháng trở lên. Đến đầu tháng 5-2026, toàn thành phố có hơn 23.800 cơ quan, DN và hộ kinh doanh chậm đóng bảo hiểm, với tổng số tiền nợ hơn 2.205 tỉ đồng.

Ðáng chú ý, nhiều DN chậm đóng kéo dài nhiều năm. Điển hình, Công ty CP Anh ngữ Apax nợ BHXH 74 tháng với số tiền hơn 65,2 tỉ đồng. DN này đang gặp khó khăn nghiêm trọng, nhiều trung tâm đã đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng nên khả năng thanh toán khoản nợ bảo hiểm rất thấp. Tương tự, Công ty CP LILAMA 3 chậm đóng hơn 130 tháng, nợ gần 49,7 tỉ đồng; Công ty CP Cầu 12 chậm đóng trên 100 tháng, nợ gần 30,1 tỉ đồng. Đây đều là những trường hợp nợ kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của hàng ngàn NLĐ.

Ðáng lo ngại, gần 2.000 tỉ đồng nợ BHXH thuộc về các DN đã ngừng giao dịch, khiến việc thu hồi gặp rất nhiều khó khăn. Trước thực trạng này, BHXH các quận, huyện tại Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp nhằm giảm nợ đọng. Tại huyện Thanh Trì, cơ quan BHXH tổ chức làm việc với 150 đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN; trong đó 32 đơn vị đã khắc phục ngay khoản nợ sau khi nhận giấy mời.

Tại Quốc Oai, BHXH địa phương phối hợp với VKSND khu vực rà soát các đơn vị có dấu hiệu vi phạm. Ông Đỗ Huy Hòa, Giám đốc BHXH cơ sở Quốc Oai, cho biết 2 cơ quan sẽ thành lập đoàn kiểm tra liên ngành, làm việc trực tiếp với DN. Ðồng thời, hoàn thiện hồ sơ để khởi tố các vụ án trốn đóng BHXH theo điều 216 Bộ Luật Hình sự đối với các trường hợp cố tình vi phạm.

Không chỉ Hà Nội, tình trạng chậm đóng BHXH còn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều địa phương. Tại Thanh Hóa, cơ quan BHXH ghi nhận gần 1.850 đơn vị chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN từ 3 tháng trở lên, với tổng số tiền nợ hơn 456 tỉ đồng, chủ yếu thuộc khối DN và hợp tác xã.

Nhiều khoản nợ kéo dài hàng chục năm. Điển hình, Công ty CP Xây dựng Hancorp 2 chậm đóng tới 161 tháng, nợ gần 43 tỉ đồng; Công ty TNHH FLC Samson Golf & Resort nợ hơn 38 tỉ đồng trong 52 tháng. Một số DN đã ngừng hoạt động nhưng vẫn để lại các khoản nợ bảo hiểm lớn, gây khó khăn cho công tác thu hồi.

Theo BHXH tỉnh Thanh Hóa, ngoài nguyên nhân khó khăn trong sản xuất - kinh doanh, tình trạng chậm đóng còn xuất phát từ ý thức chấp hành pháp luật chưa nghiêm của một số chủ sử dụng lao động khi ưu tiên dòng tiền cho các hoạt động khác thay vì thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm.

Chậm xử lý vi phạm

Ông Vũ Ðức Thuật, Phó Giám đốc BHXH TP Hà Nội, cho biết việc chậm đóng hoặc không tham gia BHXH không chỉ xâm phạm quyền lợi chính đáng của NLĐ mà còn là hành vi vi phạm pháp luật. Tùy mức độ, DN có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Thời gian qua, BHXH TP Hà Nội đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như tăng cường thanh tra, kiểm tra, tuyên truyền và đối thoại với DN. Cơ quan BHXH cũng phối hợp các sở, ngành thành lập tổ công tác liên ngành làm việc với các đơn vị chậm đóng trên 3 tháng. Qua đó, DN đã nộp hơn 700 tỉ đồng, góp phần giảm đáng kể số nợ.

Công tác thanh tra cũng được đẩy mạnh. Tại thời điểm ban hành quyết định thanh tra, tổng số tiền chậm đóng là 582,4 tỉ đồng; sau thanh tra giảm còn 287,8 tỉ đồng. Đồng thời, cơ quan BHXH yêu cầu truy đóng cho hơn 1.000 lao động với số tiền 16,2 tỉ đồng.

Tuy vậy, nhiều chuyên gia an sinh cho rằng khi nợ BHXH đã tích tụ ở quy mô lớn, vấn đề không còn nằm ở việc DN có đóng hay không mà là còn khả năng để đóng hay không. Trong khi DN có thể giải thể, phá sản hoặc ngừng giao dịch thì quyền lợi của NLĐ lại chưa có cơ chế bảo vệ hữu hiệu. Nhiều NLĐ mất hàng chục năm làm việc nhưng không thể chốt sổ BHXH, không đủ điều kiện hưởng các chế độ ốm đau, thai sản hoặc lương hưu.

Theo BHXH Việt Nam, đến cuối năm 2025, tổng số tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN trên cả nước lên tới 18.427 tỉ đồng, thuộc hơn 217.000 đơn vị, chiếm khoảng 3,3% số phải thu. Trong đó, khoảng 4.000 tỉ đồng được xác định là nợ khó thu hồi, tập trung ở các DN đã phá sản, giải thể hoặc không còn người đại diện pháp luật, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 206.000 NLĐ.

Hơn 125.000 NLĐ vẫn chưa được giải quyết chế độ do quá trình tham gia BHXH bị gián đoạn. Không ít trường hợp đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng không đủ điều kiện hưởng lương hưu vì DN chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH.

Thực tế này cho thấy việc phát hiện và xử lý vi phạm vẫn còn chậm. Nếu ngay từ khi DN bắt đầu chậm đóng đã áp dụng các biện pháp đủ mạnh, nhiều khoản nợ có thể được ngăn chặn từ sớm. Khi nợ đã kéo dài hàng chục hoặc hàng trăm tháng, các giải pháp đưa ra chủ yếu chỉ còn mang tính khắc phục hậu quả.

Nợ BHXH vì thế không chỉ là bài toán thu hồi mà còn là bài toán xây dựng cơ chế phòng ngừa hiệu quả. Nếu thiếu những "hàng rào kỹ thuật" đủ sớm và đủ mạnh, các khoản nợ ngàn tỉ đồng sẽ tiếp tục tái diễn và NLĐ vẫn là bên chịu thiệt thòi nhiều nhất.