CHỦ ĐỘNG VIỆC LÀM THỜI AI (*): Cần theo xu hướng mới

Từ những câu chuyện cụ thể của người lao động (NLĐ) đang chật vật thích nghi với công nghệ, có thể thấy việc "tụt lại phía sau" không còn là hiện tượng cá biệt. Điều đáng nói là nguyên nhân của tình trạng này không chỉ nằm ở bản thân NLĐ mà xuất phát từ những điểm nghẽn mang tính hệ thống, kéo dài trong nhiều năm.

Kỹ năng cũ đã lỗi thời

Một trong những rào cản lớn nhất đến từ chính NLĐ là tâm lý ngại thay đổi. Trong nhiều năm, khi công việc còn ổn định và ít biến động, không ít người hình thành thói quen làm việc theo kinh nghiệm, ít cập nhật kiến thức mới. Điều này khiến họ rơi vào thế bị động khi môi trường làm việc thay đổi.

TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP HCM, cho rằng nhiều lao động vẫn giữ tư duy an toàn, cho rằng chỉ cần hoàn thành công việc hiện tại là đủ, trong khi bản chất của thị trường lao động hiện nay là liên tục biến động. Khi công nghệ can thiệp sâu vào mọi khâu sản xuất và quản lý, những kỹ năng cũ nhanh chóng trở nên lỗi thời.

Không chỉ dừng lại ở tâm lý, một bộ phận NLĐ dù nhận thức được sự cần thiết phải học thêm nhưng lại không biết bắt đầu từ đâu. Việc thiếu định hướng khiến quá trình học tập mang tính tự phát, học theo trào lưu, thiếu gắn kết với nhu cầu thực tế của công việc.

Thực tế cho thấy có không ít người đăng ký nhiều khóa học nhưng sau một thời gian vẫn không thể áp dụng vào công việc. Điều này không chỉ gây lãng phí thời gian, chi phí mà còn khiến họ mất dần động lực học tập.

Nếu nhìn từ phía doanh nghiệp (DN), có thể thấy quá trình chuyển đổi số đang diễn ra với tốc độ rất nhanh, thậm chí mang tính sống còn trong cạnh tranh. Nhưng tốc độ thay đổi này lại không đi kèm với sự đầu tư tương xứng cho đào tạo lại lực lượng lao động hiện hữu.

Bà Trần Kim Trang, Giám đốc kinh doanh nền tảng Việc Làm Tốt, nhận định nhiều DN hiện nay có xu hướng tuyển dụng nhân sự mới đã có sẵn kỹ năng thay vì đào tạo lại người cũ. Cách làm này giúp DN tiết kiệm thời gian và nhanh chóng đáp ứng yêu cầu công việc nhưng lại vô tình tạo ra sự phân hóa trong nội bộ.

Một bộ phận NLĐ có khả năng thích nghi nhanh sẽ nắm bắt được cơ hội, trong khi những người còn lại dần bị đẩy ra bên lề. Điều đáng lo là quá trình này diễn ra âm thầm, đúng như nhận định về "đào thải thầm lặng" đã được đề cập.

Trong nhiều trường hợp, DN không chủ động xây dựng lộ trình đào tạo lại hoặc không có cơ chế hỗ trợ cụ thể, khiến NLĐ phải tự xoay xở. Khi không theo kịp, họ buộc phải rời khỏi vị trí hoặc chấp nhận những công việc có giá trị thấp hơn.

Đổi mới hệ thống đào tạo

Một trong những nguyên nhân mang tính nền tảng là sự chậm đổi mới của hệ thống đào tạo. TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, cho rằng chương trình đào tạo hiện nay vẫn còn khoảng cách khá lớn so với nhu cầu thực tế của DN.

Nhiều ngành học vẫn nặng về lý thuyết, thiếu các nội dung thực hành gắn với công nghệ mới. Sinh viên sau khi tốt nghiệp thường thiếu kỹ năng làm việc thực tế, nhất là kỹ năng sử dụng công cụ số và khả năng thích ứng với môi trường làm việc hiện đại.

Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), tình trạng lệch pha kỹ năng đang trở thành thách thức chung tại nhiều quốc gia đang phát triển. Việt Nam không nằm ngoài xu hướng này khi tốc độ chuyển đổi số diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của hệ thống đào tạo.

Sự chênh lệch giữa "cái được dạy" và "cái DN cần" khiến sinh viên ra trường gặp khó khăn trong tìm việc, đồng thời buộc DN phải tốn thêm chi phí đào tạo lại. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, nhiều DN lựa chọn giải pháp tuyển người đã có kinh nghiệm thay vì đầu tư đào tạo từ đầu, khiến cơ hội của người mới càng thu hẹp.

Ở góc độ quản lý nhà nước, các chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho NLĐ đã được triển khai nhưng vẫn còn hạn chế về quy mô và khả năng tiếp cận.

Ông Phạm Văn Tuyên, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP HCM, cho biết phần lớn các chương trình hiện nay chưa đủ độ phủ để đáp ứng nhu cầu của lực lượng lao động đông đảo, đặc biệt là nhóm lao động phổ thông và lao động trong khu vực phi chính thức.

Trong khi đó, bà Nguyễn Văn Hạnh Thục, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TP HCM, nhận định thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng nhưng hệ thống hỗ trợ chưa theo kịp. Nhiều NLĐ không biết đến các chương trình đào tạo hoặc không có điều kiện tham gia do chi phí, thời gian hoặc khoảng cách địa lý. "Việc thiếu những chính sách đủ mạnh, linh hoạt và dễ tiếp cận khiến quá trình nâng cấp kỹ năng của NLĐ diễn ra chậm hơn so với yêu cầu thực tế" - bà Thục nhấn mạnh.

Theo ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP HCM, nếu tiếp tục nhìn nhận vấn đề theo hướng đổ lỗi cho NLĐ thì sẽ không giải quyết được gốc rễ.

Điều cần thiết là một cách tiếp cận toàn diện, mỗi bên đều phải có trách nhiệm rõ ràng. Trong đó, NLĐ cần chủ động học tập và thích nghi. DN cần đầu tư cho đào tạo lại như một phần của chiến lược phát triển. Hệ thống đào tạo phải đổi mới để bám sát thực tiễn. Nhà nước cần xây dựng các chính sách đủ mạnh để hỗ trợ quá trình chuyển đổi. 

(Còn tiếp)

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 31-3