Cú hích mới từ Luật Viên chức

Quốc hội thông qua Luật Viên chức năm 2025 tại kỳ họp thứ 10 đã mang đến một loạt thay đổi căn bản trong tuyển dụng, sử dụng và quản lý đội ngũ viên chức. Lần đầu tiên, luật cho phép viên chức được ký hợp đồng thực hiện hoạt động nghề nghiệp bên ngoài đơn vị sự nghiệp công lập, tham gia góp vốn, thậm chí điều hành doanh nghiệp (DN) nếu không vi phạm các quy định về phòng chống tham nhũng và pháp luật chuyên ngành.

Khơi thông năng lực

Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ Trương Hải Long, đây là bước thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ, tạo hành lang pháp lý năng động, minh bạch và hiệu quả hơn cho khu vực sự nghiệp công lập trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang trở thành yêu cầu sống còn.

Không chỉ dừng ở việc "nới" hành lang pháp lý, luật còn thay đổi cách tiếp cận trong quản trị nguồn nhân lực khu vực công, hướng tới mô hình linh hoạt, cạnh tranh và dựa trên hiệu quả. Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Viên chức 2025 là việc quản lý viên chức hoàn toàn theo vị trí việc làm. Thay vì dựa trên biên chế, ngạch bậc và thâm niên, luật xác định rõ 3 nhóm vị trí: quản lý; chuyên môn, nghiệp vụ; và hỗ trợ.

Việc tuyển dụng được thực hiện theo 2 hình thức: thi tuyển và xét tuyển. Đáng chú ý, luật bổ sung cơ chế tiếp nhận người có kinh nghiệm làm việc ở cả khu vực công và khu vực tư vào làm viên chức, qua đó mở rộng "đầu vào" của khu vực công. Theo Bộ Nội vụ, vị trí việc làm sẽ là căn cứ để bố trí, đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, đào tạo và thực hiện các chế độ, chính sách. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ giúp giảm tình trạng "giữ ghế", tăng tính cạnh tranh và gắn trách nhiệm với kết quả công việc cụ thể.

TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, cho rằng quản lý theo vị trí việc làm là xu hướng quản trị hiện đại. Nếu làm nghiêm túc, đây sẽ là cách để khu vực công vận hành theo logic thị trường, lấy hiệu quả làm thước đo, chứ không chỉ dựa vào thâm niên.

Song song đó, luật cũng đổi mới cơ chế đánh giá viên chức theo hướng thường xuyên, liên tục, đa chiều, dựa trên sản phẩm công việc, chất lượng dịch vụ công và mức độ hài lòng của người dân, DN. Chính phủ sẽ ban hành khung tiêu chí chung để các đơn vị sự nghiệp xây dựng quy chế đánh giá phù hợp.

"Nếu thực hiện đúng tinh thần này, viên chức sẽ không thể "an phận" mà buộc phải liên tục nâng cao năng lực, chất lượng phục vụ. Điều đó sẽ là cú hích khơi thông năng lực của đội ngũ viên chức trong thời gian tới" - TS Vũ đánh giá.

Liên thông công - tư

Điểm gây chú ý nhất của Luật Viên chức 2025 là quy định cho phép viên chức tham gia góp vốn, điều hành DN, với điều kiện không xung đột lợi ích và không vi phạm các quy định về phòng chống tham nhũng.

Theo Bộ Nội vụ, quy định này nhằm đồng bộ với các luật chuyên ngành trong lĩnh vực khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, nơi việc chuyển giao tri thức, thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu là yêu cầu tất yếu.

TS Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam, cho rằng đây là bước tiến phù hợp với bối cảnh mới. Trong nền kinh tế tri thức, việc tách bạch cứng nhắc giữa khu vực công và khu vực tư không còn phù hợp. Cho phép viên chức tham gia hoạt động kinh tế sẽ khuyến khích đổi mới, sáng tạo, tận dụng tốt hơn chất xám của đội ngũ nhân lực giàu kinh nghiệm và trình độ này.

Bàn về việc luật mở rộng cơ chế tiếp nhận chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt, doanh nhân tiêu biểu, luật sư giỏi... vào làm việc trong các đơn vị sự nghiệp công lập, theo TS Quý, đây là bước đột phá. Không chỉ tiếp nhận, luật còn cho phép ký hợp đồng để họ đảm nhận cả vị trí quản lý, điều hành hoặc các vị trí chuyên môn then chốt.

"Cơ chế hợp đồng với chuyên gia là rất cần thiết. Nhiều lĩnh vực như công nghệ, y tế, giáo dục, quản trị đô thị… đòi hỏi tri thức mới liên tục. Nếu không mở cửa, khu vực công sẽ tụt hậu. Nhưng cần có hệ thống kiểm soát hiệu quả, để tránh trục lợi hoặc tạo lợi thế không công bằng cho DN "sân sau" - TS Quý nhấn mạnh.

Một điểm mới khác của luật là quy định về miễn, giảm hoặc loại trừ trách nhiệm đối với viên chức đã làm đúng quy trình, không vụ lợi nhưng gây thiệt hại do yếu tố khách quan hoặc trong quá trình thử nghiệm các sáng kiến đổi mới. Theo luật sư Nguyễn Minh Tâm, Trưởng Văn phòng Luật sư Đắc Nhân Tâm, không thể yêu cầu viên chức đổi mới, sáng tạo nếu họ luôn lo bị kỷ luật khi thất bại. Cơ chế bảo vệ người dám làm là rất cần thiết.

Bộ Nội vụ cho rằng việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về viên chức, ứng dụng công nghệ số trong quản lý, đánh giá và phát triển đội ngũ là nhiệm vụ trọng tâm của luật. Việc này sẽ giúp minh bạch hóa toàn bộ vòng đời nghề nghiệp của viên chức, từ tuyển dụng, đào tạo, đánh giá đến bổ nhiệm, khen thưởng.