Nền tảng kép để phát triển thể thao

Phát biểu tại lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống Ngành Thể dục Thể thao, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh việc phát triển thể thao học đường gắn với thể thao đại chúng làm nền tảng cho thể thao thành tích cao. Đây không chỉ là một định hướng mà còn là một cấu trúc phát triển hoàn chỉnh cho nền thể thao quốc gia.

Nền tảng từ học đường

Trên thế giới, các quốc gia có nền thể thao mạnh đều phát triển dựa trên 2 trụ cột: Học đường và đại chúng.

Tại Mỹ, thể thao học đường gắn chặt với hệ thống NCAA (Hiệp hội Thể thao đại học quốc gia), đồng thời được nuôi dưỡng bởi một nền thể thao đại chúng khổng lồ với câu lạc bộ, phòng tập và công viên thể thao phủ khắp cộng đồng. Điều đó tạo nên một "đường dẫn liên tục" từ người tập luyện đến vận động viên chuyên nghiệp.

Tại Anh, mạng lưới câu lạc bộ cộng đồng là trung tâm, nơi mọi lứa tuổi đều có thể tham gia và từ đó phát hiện tài năng. Nhật Bản xây dựng văn hóa thể thao từ trong trường học (Bukatsu) rồi lan tỏa ra toàn xã hội, hình thành thói quen vận động suốt đời và một nền tảng kỷ luật rất cao.

Trong khi đó, Trung Quốc kết hợp chặt chẽ giữa phát hiện trong trường học và đào tạo tập trung, đồng thời đẩy mạnh thể thao đại chúng như một chiến lược quốc gia để mở rộng nguồn lực đầu vào. Điểm chung của các mô hình này không phải là làm nhiều môn, mà là xây dựng một hệ sinh thái thể thao có tổ chức, có chính sách và có sự tham gia mạnh mẽ của toàn xã hội.

Thực tiễn tại các đô thị lớn tại Việt Nam hiện nay cho thấy một nghịch lý: Phong trào thể thao phát triển nhanh nhưng chiều sâu còn hạn chế. Thể thao học đường đang rơi vào tình trạng "vừa thừa vừa thiếu": Thừa về mong muốn đưa nhiều môn vào trường học, nhưng thiếu chiến lược, thiếu phân tầng và thiếu điều kiện thực hiện.

Các liên đoàn, bộ môn thể thao đều muốn có mặt trong trường học nhưng không phải môn nào cũng phù hợp. Những môn như boxing, cử tạ hay billiards không thể triển khai ở cấp tiểu học; trong khi cờ vua, bơi lội lại cần bắt đầu từ rất sớm. Đáng nói hơn, những môn Olympic như bơi lội, bóng đá, bắn súng… lại đang thiếu không gian tập luyện đúng nghĩa.

Thể thao cho mọi người - nền móng bền vững

Thể thao đại chúng tại Việt Nam đang phát triển mạnh về số lượng nhưng vẫn thiếu nền tảng thể chế để trở thành một trụ cột thực sự. Nhiều hoạt động còn mang tính tự phát, thiếu liên kết với thể thao chuyên nghiệp, đặc biệt là chưa tạo được hành lang đủ thông thoáng để doanh nghiệp, tổ chức xã hội tham gia một cách bài bản.

Cùng với đó là "điểm nghẽn mềm" nhưng mang tính quyết định: Tâm lý phụ huynh và học sinh vẫn xem thể thao là lựa chọn phụ, ưu tiên gần như tuyệt đối vào việc học tập văn hóa. Khi thể thao chưa gắn với một lộ trình phát triển rõ ràng, chưa tạo ra một tương lai đủ thuyết phục, thì rất khó để thay đổi nhận thức này.

Vì vậy, giải pháp không thể là những điều chỉnh riêng lẻ, mà phải là sự đột phá mang tính hệ thống. Cần xây dựng chiến lược thể thao học đường có phân tầng rõ ràng theo cấp học và nhóm môn, gắn trực tiếp với định hướng thể thao thành tích cao. Song song đó, phải phát triển thể thao đại chúng theo hướng chuyên nghiệp hóa, với hệ thống câu lạc bộ, giải đấu và thiết chế thể thao cộng đồng được đầu tư bài bản, dễ tiếp cận và vận hành hiệu quả.

Quan trọng hơn, cần mở rộng hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy xã hội hóa - để doanh nghiệp không chỉ tài trợ mà còn thực sự trở thành chủ thể phát triển thể thao. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và điều phối, còn xã hội trở thành động lực chính. Đây không phải là xu hướng, mà là con đường tất yếu các quốc gia phát triển đã đi qua.

Điểm then chốt mang tính "đòn bẩy" là phải nâng tầm thể thao đại học. Cần xây dựng hệ thống thi đấu và tuyển chọn ở bậc cao đẳng, đại học với quy mô, chất lượng và sức hút không kém hệ thống đào tạo của các tỉnh, thành. Khi đó, học sinh có năng khiếu sẽ nhìn thấy con đường rõ ràng: từ trường học đến đại học, từ đó bước vào thể thao đỉnh cao hoặc các lĩnh vực nghề nghiệp liên quan.

Hướng tới hệ sinh thái hoàn chỉnh

Tất cả những điều này chỉ có thể vận hành hiệu quả khi có cơ chế điều phối thống nhất - một "chỉ huy trưởng" đủ thẩm quyền để kết nối giáo dục, thể thao và toàn bộ nguồn lực xã hội trong một chiến lược chung. Khi đó, thể thao thành tích cao sẽ không còn là mục tiêu xa xôi mà trở thành kết quả tất yếu.

Thể thao đỉnh cao không bắt đầu từ đỉnh cao. Nó bắt đầu từ những sân trường, những công viên, những bước chạy rất bình thường của mỗi người dân. Khi thể thao trở thành một phần của giáo dục và một phần của đời sống, chúng ta không chỉ tạo ra những nhà vô địch, mà còn tạo ra một xã hội khỏe mạnh, kỷ luật và đầy khát vọng.