Tránh bị cáo buộc trốn đóng bảo hiểm

Theo Luật BHXH 2024, người sử dụng lao động (NSDLĐ) có hành vi chưa đóng hoặc đóng thiếu BHXH bắt buộc; không đăng ký hoặc đăng ký thiếu người thuộc diện tham gia BHXH; khai mức lương đóng thấp hơn quy định... có thể bị xác định là chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH. Ngoài việc phải truy đóng số tiền còn thiếu và nộp lãi 0,03%/ngày trên số tiền chậm đóng, trốn đóng, doanh nghiệp (DN) còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Doanh nghiệp lo bị truy thu

Trong các hành vi nêu trên, nhiều DN ngoài nhà nước đang lo ngại nhất là việc đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng BHXH thấp hơn quy định.

Theo quy định, với người lao động (NLĐ) hưởng lương do NSDLĐ quyết định, tiền lương đóng BHXH bắt buộc gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ lương. Tuy nhiên, thực tế, nhiều DN đang tách thu nhập của NLĐ thành nhiều khoản, chuyển một phần sang thưởng, trợ cấp hoặc phụ cấp nhằm giảm chi phí đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp.

Bà T.L.V - cán bộ nhân sự một công ty tại phường Thủ Đức, TP HCM - thông tin rằng mức thu nhập thực tế của NLĐ tại DN khoảng 12 triệu đồng/tháng. Trong đó, lương cơ bản là 5,31 triệu đồng/tháng, phần còn lại gồm thưởng hiệu suất, chuyên cần, tiền ăn ca, xăng xe, nhà trọ...

Hiện DN chỉ đóng BHXH trên phần lương cơ bản. "Các khoản còn lại được chi trả thường xuyên hằng tháng nhưng không có tiêu chí đánh giá cụ thể hay quy chế rõ ràng. Tỉ lệ lương đóng BHXH chưa đến 50% thu nhập thực tế nên DN lo bị truy thu phần chênh lệch cùng tiền lãi chậm đóng khi cơ quan BHXH kiểm tra" - bà V. bày tỏ.

Một số DN sử dụng lao động đặc thù cũng lo ngại nguy cơ bị xác định "không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ người tham gia BHXH". Đại diện một DN tại phường Tân Định, TP HCM cho biết công ty ký hợp đồng cộng tác viên với nhân viên môi giới bất động sản nhưng vẫn giao KPI, quản lý thời gian làm việc và xử lý kỷ luật như nhân viên chính thức. DN băn khoăn liệu cơ quan BHXH có xác định đây là quan hệ lao động để xử phạt hành vi không tham gia BHXH cho NLĐ hay không.

Trong khi đó, ông V.Đ.K - trưởng phòng nhân sự một công ty tại phường Tân Thới Hiệp, TP HCM - nói thực tế là DN thường tiếp nhận thực tập sinh trong thời gian tối đa 3 tháng, hỗ trợ 3 - 5 triệu đồng/tháng để đào tạo nguồn nhân lực tương lai.

Dù công ty ký hợp đồng tập nghề nhưng do quy định về hình thức hợp đồng này chưa thật sự rõ ràng nên DN lo bị xác định đây thực chất là hợp đồng lao động (HĐLĐ) khi cơ quan BHXH thanh tra.

Xác định đúng quan hệ lao động

Bà Tô Thị Thanh Hà, Phó trưởng Phòng Quản lý thu và phát triển người tham gia - BHXH TP HCM, cho hay theo quy định tại khoản 1 điều 7 Nghị định 158/2025/NĐ-CP, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc của NLĐ thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do NSDLĐ quyết định là tiền lương tháng, bao gồm: lương theo công việc hoặc chức danh được thỏa thuận trong HĐLĐ; các khoản phụ cấp lương để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp của công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương theo công việc hoặc chức danh chưa được tính đến hoặc tính chưa đầy đủ, được thỏa thuận trong HĐLĐ.

Ngoài ra, các khoản bổ sung khác xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương theo công việc hoặc chức danh, được thỏa thuận trong HĐLĐ và trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương. "Như vậy, các khoản được ghi trong HĐLĐ và được chi trả thường xuyên, cố định trong mỗi kỳ trả lương thì thuộc khoản phải đóng BHXH bắt buộc. Đối với các chế độ và phúc lợi khác ghi thành mục riêng trong HĐLĐ sẽ không tính đóng BHXH bắt buộc" - bà Thanh Hà nói.

Liên quan hợp đồng tập nghề, ông Trần Dũng Hà, Phó Giám đốc BHXH TP HCM, cho rằng bản chất của hợp đồng này là để đào tạo người chưa có kỹ năng nghề theo tiêu chuẩn của DN.

Theo quy định, sau khi kết thúc hợp đồng tập nghề, NSDLĐ sẽ ký HĐLĐ chính thức với NLĐ và khi đó sẽ tham gia BHXH bắt buộc. Nhưng thực tế cho thấy không ít DN né tránh đóng BHXH thông qua việc ký hợp đồng tập nghề với NLĐ.

Việc xác định hợp đồng tập nghề có mang bản chất là HĐLĐ hay không, tuy khó nhưng vẫn có tiêu chí để phân biệt - như căn cứ pháp lý, tiền lương, thời hạn của hợp đồng…

Đối với việc chia lương của NLĐ thành các khoản thu nhập với tên gọi khác nhau, đại diện BHXH TP HCM nhìn nhận đây là hành vi phổ biến của DN nhằm tối đa hóa lợi nhuận thông qua việc giảm bớt mức đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp. Nhưng hành vi này lại đẩy thiệt thòi về cho NLĐ.

"Hiện nay, pháp luật đã quy định rõ các khoản nào phải đóng và không phải đóng BHXH. Do đó, với những DN có dấu hiệu "chẻ" nhỏ thu nhập của NLĐ bất hợp lý, họ sẽ bị xử lý về tội trốn đóng theo quy định của Bộ Luật Hình sự" - ông Hà khuyến cáo.