Hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ lao động tự do

Cách đây hơn 3 năm, anh N.M.T - nhân viên kỹ thuật, chuyên sửa máy in, máy photocopy… ở một công ty tại phường Phú Nhuận, TP HCM - nghỉ việc do doanh nghiệp chuyển trụ sở đi xa. Ở tuổi ngoài 40, không thể tìm được việc làm đúng chuyên môn với mức lương như cũ (khoảng 17 triệu đồng/tháng) nên anh chọn nghề chạy xe công nghệ.

Hàng triệu người lọt lưới an sinh

Để đạt được mức thu nhập như trước nhằm trang trải chi phí cho gia đình có 2 con nhỏ, anh T. phải chạy xe từ 10 đến 12 giờ mỗi ngày trong môi trường nắng gió, bụi bặm, tiếng ồn và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Anh T. từng tham gia BHXH, BHYT bắt buộc gần 12 năm. Sau khi nghỉ việc, do khó khăn về tài chính, anh đã rút BHXH một lần. Hiện anh không tham gia BHXH, BHYT và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN).

Anh T. cho biết ở nền tảng công nghệ mà anh đang là đối tác, tài xế đạt yêu cầu "phân hạng" (tức đủ các chỉ tiêu đề ra) được công ty hỗ trợ mua bảo hiểm tai nạn 24/7 từng tháng, nhưng số đó không nhiều. 

Từng tham gia BHXH, BHYT, BHTN, anh biết lợi ích của các chính sách này. Song, khi nói về nguyện vọng tham gia BHXH, BHYT, BHTN để yên tâm hơn trên bước đường mưu sinh, anh thẳng thắn: "Tôi chưa nghĩ tới vì còn nhiều thứ phải lo, trước mắt là khoản chi phí lớn để đổi xe xăng sang xe điện".

Theo ông Hoàng Công Huấn, Giám đốc Phát triển kinh doanh và Dự án chiến lược - Công ty CP Be Group, doanh nghiệp này hiện có khoảng 500.000 đối tác tài xế và hơn 2.000 đối tác làm dịch vụ giúp việc. Song, số người có cơ hội tiếp cận các chính sách an sinh hiện chỉ tương đương khoảng 1,5%.

Ông Mai Đức Thiện, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế - Bộ Nội vụ, nhận xét trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây... đang tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc đối với thị trường lao động.

Hiện nay, ước tính Việt Nam có khoảng 7,5 triệu người làm việc qua các nền tảng số (không tham gia quan hệ lao động truyền thống mà làm việc linh hoạt, nhận việc theo đơn hàng, nhiệm vụ, dự án, thông qua sự kết nối với các nền tảng số, như tài xế xe ôm công nghệ, người sáng tạo nội dung số…), tương đương gần 14% lực lượng lao động cả nước. Con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh trong 5 - 10 năm tới.

Theo ông Thiện, lực lượng lao động qua các nền tảng số đa phần có thu nhập bấp bênh vì phụ thuộc hầu hết vào đơn hàng và thuật toán. Họ cũng không thể thu xếp giờ làm việc, nghỉ ngơi cho hợp lý.

Những lao động này còn bị hạn chế trong việc tiếp cận chế độ an sinh xã hội vì không thuộc diện đóng BHYT, BHXH bắt buộc, BHTN, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp. Họ cũng thiếu cơ chế để đối thoại, thương lượng tập thể vì không được xác lập quan hệ lao động.

Cần cơ chế phù hợp

Bà Lượng Thị Tới, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP HCM, nhìn nhận khung pháp lý hiện nay chưa đầy đủ, dẫn đến một số bất cập trong việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của một bộ phận khá lớn người lao động (NLĐ) trong bối cảnh chuyển đổi số.

Theo đó, Bộ Luật Lao động năm 2019 tập trung chủ yếu điều chỉnh với nhóm có quan hệ lao động được thiết lập thông qua cơ chế hợp đồng lao động giữa người sử dụng lao động và NLĐ. Còn với lực lượng lao động làm việc qua các nền tảng số thì hiện vẫn chưa có khung pháp lý rõ ràng để điều chỉnh.

Khoảng trống này không chỉ chưa bảo đảm đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ mà còn gây khó khăn cho cơ quan quản lý nhà nước trong việc giám sát, hỗ trợ. Đại diện Sở Nội vụ TP HCM nhìn nhận: "Điều này cho thấy yêu cầu cấp bách là phải tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý nhằm phù hợp với mô hình kinh tế số, xây dựng môi trường việc làm ổn định và bền vững hơn cho NLĐ".

Từ thực tế trên, đại diện Sở Nội vụ TP HCM đề xuất sửa đổi, bổ sung Bộ Luật Lao động theo hướng bao quát, điều chỉnh hầu hết các loại hình lao động (như làm việc qua các nền tảng ứng dụng số, làm việc tại nhà, hợp đồng điện tử...). Bên cạnh đó, cần hỗ trợ lao động đặc thù; xây dựng chính sách bảo hiểm, an sinh cho NLĐ làm việc qua các nền tảng số; có cơ chế phối hợp với các nền tảng số để bảo vệ quyền lợi NLĐ...

Theo ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TP HCM, nhiều NLĐ đã dịch chuyển công việc từ khu vực chính thức sang phi chính thức. Trong khi đó, Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM thông tin thành phố có khoảng 400.000 người đang làm các công việc chạy xe ôm công nghệ, làm việc trực tuyến... Thế nhưng, một bộ phận lao động tự do vẫn còn tâm lý "ngại đóng, chờ hưởng", chưa nhận thức rõ lợi ích lâu dài của chính sách BHXH, BHYT nên chưa chủ động tham gia.

Luật BHXH, BHYT hiện hành quy định các nhóm lao động này chưa thuộc đối tượng tham gia BHXH, BHYT bắt buộc, dù họ có thu nhập ổn định theo tháng. Do vậy, đại diện BHXH TP HCM kiến nghị sửa đổi, bổ sung Luật BHXH, đưa tài xế xe ôm công nghệ, người làm việc trực tuyến vào nhóm đối tượng phải tham gia BHXH, BHYT bắt buộc để bảo đảm an sinh.